Τα κρυπτονομίσματα δημιουργήθηκαν για να παρακάμπτουν τις τράπεζες, τα σύνορα και τις ρυθμιστικές Aρχές. Τώρα, που δισεκατομμύρια παράνομων κεφαλαίων ρέουν στην ψηφιακή οικονομία, οι δημοσιογράφοι αντιμετωπίζουν το παράδοξο της ίδιας της φύσης των κρυπτονομισμάτων: πώς μπορεί να ακολουθήσει κανείς κεφάλαια που έχουν σχεδιαστεί ώστε να μην εντοπίζονται; Μια νέα έρευνα του ICIJ παρουσιάζει τον τρόπο με τον οποίο αυτό μπορεί να πραγματοποιηθεί.
Κεντρική εικόνα: Ρεπορτάζ που δημοσιεύτηκαν στο πλαίσιο της έρευνας «The Coin Laundry». Ευγενική παραχώρηση της Διεθνούς Σύμπραξης Ερευνητών Δημοσιογράφων (International Consortium of Investigative Journalists, ICIJ).
Τα κρυπτονομίσματα (cryptocurrencies) είναι ένα «ασφαλές καταφύγιο» για παράνομα κεφάλαια, με περισσότερα από 28 δισεκατομμύρια δολάρια που συνδέονται με εγκληματικές δραστηριότητες να διακινούνται μέσω ψηφιακών συναλλαγών τα τελευταία χρόνια. Πώς μπορεί, όμως, να παρακολουθήσει κανείς τις κινήσεις των κεφαλαίων σε έναν εικονικό κόσμο, ο οποίο έχει σχεδιαστεί για να είναι μη ανιχνεύσιμος;
Η έρευνα Coin Laundry, που διεύθυνε η Διεθνής Σύμπραξη Ερευνητών Δημοσιογράφων (International Consortium of Investigative Journalists, ICIJ), εντόπισε τη ροή παράνομων κεφαλαίων, που διακινούνται μέσω του οικοσυστήματος των κρυπτονομισμάτων, αναλύοντας εκατοντάδες διευθύνσεις ψηφιακών πορτοφολιών κρυπτονομισμάτων (wallet addresses), οι οποίες συνδέονται με εγκληματικές δραστηριότητες, αποκαλύπτοντας τον τεράστιο ρόλο των κρυπτονομισμάτων στη μεταφορά παράνομων κεφαλαίων.
Μιλήσαμε με τον Σπένσερ Γούντμαν (Spencer Woodman), δημοσιογράφο του ICIJ, ο οποίος για περισσότερο από 10 μήνες ηγήθηκε μιας ερευνητικής ομάδας 113 δημοσιογράφων από 37 συνεργαζόμενα μέσα ενημέρωσης σε 35 χώρες. Μας μίλησε για τη συμβολή του στην έρευνα και τα διδάγματα που αυτή προσφέρει στους δημοσιογράφους οι οποίοι περιηγούνται τον αδιαφανή κόσμο των κρυπτονομισμάτων.
Από τις διαρροές από offshore έως την ανάλυση του blockchain
Η έρευνα προέκυψε ύστερα από σχεδόν μια δεκαετία εμβάθυνσης του ICIJ στα οικονομικά εγκλήματα και στο ξέπλυμα χρήματος. Ωστόσο, έλαβε μια πιο σαφή κατεύθυνση με την δημοσίευση της έρευνας Cyprus Confidential του ICIJ το 2023. Τότε, για πρώτη φορά, διευθύνσεις κρυπτονομισμάτων (cryptocurrency addresses) άρχισαν να εμφανίζονται σε έγγραφα που αφορούσαν υπεράκτιες (offshore) δικαιοδοσίες, ανέφερε ο Γούντμαν στο iMEdD.
Διαπιστώνοντας την εγγενή ανωνυμία των κρυπτονομισμάτων και τα όρια των υφιστάμενων εργαλείων ανίχνευσής τους, οι δημοσιογράφοι του ICIJ ανέπτυξαν μια διαφορετική μεθοδολογία.
Αρχικά, δημιούργησαν ένα δίκτυο πηγών και εξέτασαν τις διαρροές (leaks) από μεγάλες εταιρείες ανάλυσης blockchain. Συνειδητοποιώντας, ωστόσο, ότι αυτές οι εταιρείες συχνά δίσταζαν να κατονομάσουν σημαντικούς παράγοντες του κλάδου, ιδίως ανταλλακτήρια κρυπτονομισμάτων, επίσημα επειδή ήταν τρέχοντες ή πιθανοί πελάτες, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι μεγάλο μέρος της ανάλυσης των δεδομένων θα έπρεπε να γίνει εσωτερικά, είπε ο Γούντμαν.
Με ανησύχησε ιδιαίτερα το γεγονός ότι οι Aρχές δεν είχαν τις διευθύνσεις κρυπτονομισμάτων». Και, στη συνέχεια, μόλις τις αποκτήσαμε, τα τεράστια ποσά που είδαμε να μετακινούνται ήταν εξωφρενικά.
Σπένσερ Γούντμαν, δημοσιογράφος, ICIJ
Στη συνέχεια, εντόπισαν παράνομες «διευθύνσεις πορτοφολιών», τα οποία είναι κωδικοί αποτελούμενοι από γράμματα και αριθμούς που προσδιορίζουν λογαριασμούς στο δημόσιο blockchain. Οι δημοσιογράφοι συνέλεξαν πληροφορίες από άτομα που είχαν πέσει θύματα απάτης, από δικαστικά και αστυνομικά έγγραφα, λίστες κυρώσεων, καταγγελίες σε ρυθμιστικές Αρχές καθώς και «δοκιμαστικές» συναλλαγές, που πραγματοποίησαν σε υπηρεσίες [αγοράς και πώλησης] κρυπτονομισμάτων.
Ενώ οι συναλλαγές καταγράφονται δημόσια στο blockchain, εξήγησε ο Γούντμαν, η ιδιοκτησία των διευθύνσεων πορτοφολιών κρυπτονομισμάτων συχνά παραμένει ανώνυμη, καθιστώντας δύσκολο για τις Aρχές να προσδιορίσουν ποιος ελέγχει τα κεφάλαια ή να κατάσχουν περιουσιακά στοιχεία. «Με ανησύχησε ιδιαίτερα το γεγονός ότι οι Aρχές δεν είχαν τις διευθύνσεις κρυπτονομισμάτων», είπε. «Και στη συνέχεια, μόλις αποκτήσαμε τις διευθύνσεις των κρυπτονομισμάτων, τα τεράστια ποσά που είδαμε να μετακινούνται ήταν εξωφρενικά».
Το επόμενο βήμα ήταν να παρακολουθήσουν πώς τα κεφάλαια μετακινούνταν μέσα και έξω από λογαριασμούς στο δημόσιο blockchain, κάτι που τους οδήγησε στους μεγαλύτερους παίκτες, όπως το The Huione Group, μια εταιρεία «γνωστή ως μία από τις μεγαλύτερες εταιρείες ξεπλύματος χρήματος σε κρυπτονομίσματα στον κόσμο», ανέφερε ο Γούντμαν.
«Καταφέραμε να αποκτήσουμε μερικές από τις διευθύνσεις κρυπτονομισμάτων τους. Εστιάσαμε κυρίως σε τρεις διευθύνσεις», πρόσθεσε ο Γούντμαν. «Αυτές οι διευθύνσεις μας οδήγησαν στα μεγαλύτερα χρηματικά ποσά που κατέγραψαν οι δημοσιογραφοι δεδομένων της ομάδας μας, και πρόκειται για εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια».
«Θα ελέγχαμε δύο, τρεις, τέσσερις φορές»
Τα κρυπτονομίσματα είναι μια μορφή ψηφιακού νομίσματος που προστατεύεται με κρυπτογράφηση και επιτρέπει να να πραγματοποιούνται συναλλαγές, χωρίς την διαμεσολάβηση τραπεζών ή κυβερνήσεων. Λειτουργούν σε ένα αποκεντρωμένο δίκτυο blockchain και μερικά από τα πιο γνωστά κρυπτονομίσματα είναι το Bitcoin, το Ether, το Dogecoin και το Tether.
Η ερευνητική ομάδα έμαθε να χρησιμοποιεί εργαλεία αναζήτησης στο blockchain, όπως το Tronscan και το Etherscan, καθώς και πιο πλατφόρμες ανάλυσης ανοιχτού κώδικα, όπως το Arkham Intelligence, που βασίζονται σε δεδομένα blockchain, για να βοηθήσουν στην ανίχνευση δραστηριότητας και τη σύνδεση διευθύνσεων με οντότητες του πραγματικού κόσμου.
Ωστόσο, τα εργαλεία από μόνα τους δεν ήταν αρκετά.
«Αυτά μπορούν να σας δώσουν μια γενική ιδέα για το τι βλέπετε», είπε ο Γούντμαν, τονίζοντας ότι ήταν ένα δίκτυο δεκάδων εμπειρογνωμόνων και οργανισμών που τους βοήθησε να κατανοήσουν τι πραγματικά βλέπουν στα δεδομένα, να παρακολουθήσουν τις συναλλαγές κρυπτονομισμάτων και να επαληθεύσουν τις αναλύσεις τους.
«Σε πολλές περιπτώσεις, ελέγχαμε δύο, τρεις και τέσσερις φορές τα ευρήματά μας, επειδή γνωρίζαμε ότι δεν είμαστε οι ειδικοί».
Από την Ουκρανία στο Ντουμπάι: η «σκοτεινή» βιομηχανία μετατροπής κρυπτονομισμάτων σε μετρητά
Η έρευνα Coin Laundry εξέτασε, επίσης, το αδιαφανές οικοσύστημα υπηρεσιών μετατροπής κρυπτονομισμάτων σε μετρητά και των ταχυμεταφορών (courier services) που καθιστούν δυνατή την ανώνυμη ρευστοποίηση μεγάλων ποσών κρυπτονομισμάτων χωρίς κανένα ρυθμιστικό έλεγχο.
Η έρευνα οδήγησε τον Γούντμαν στην Ουκρανία και το Ντουμπάι, όπου παρακολούθησε τον Ρίτσαρτντ Σάντερς (Richard Sanders), έναν βετεράνο του αμερικανικού στρατού και ειδικό όσον αφορά στα κρυπτονομίσματα, ο οποίος εργάζεται εθελοντικά με την εθνική αστυνομία της Ουκρανίας, για να παρακολουθεί τις πληρωμές σε κρυπτονομίσματα προς Ρώσους πράκτορες.
«Κατέληξα να συνομιλώ με ορισμένα άτομα που είχαν κάνει έρευνα για αυτά τα ανταλλακτήρια ή γραφεία μετατροπής κρυπτονομισμάτων σε μετρητά (crypto-to-cash desks), πραγματοποιόντας επί τόπου “δοκιμαστικές” συναλλαγές, και με παρέπεμψαν στον Ρίτσαρτντ Σάντερς», είπε ο Γούντμαν. «Μου είπε: “Έλα να με συναντήσεις στην Ουκρανία, έλα να με συναντήσεις στην Πολωνία, όπου μπορείς”. Και έτσι, καταλήξαμε να ορίσουμε μια ημερομηνία συνάντησης».
Τα ανταλλακτήρια κρυπτονομισμάτων σε μετρητά είναι φυσικοί χώροι (ή «καταστήματα») όπου τα ψηφιακά νομίσματα ανταλλάσσονται με μετρητά, συχνά λειτουργώντας με ελάχιστο έλεγχο. Ο Σάντερς του έδειξε αυτή τη σκοτεινή βιομηχανία, επισκεπτόμενος διάφορα καταστήματα, από «πίσω δωμάτια» στο Κίεβο έως τα πολυτελή γραφεία στο Ντουμπάι, όπου τον παρακολούθησε να πραγματοποιεί συναλλαγές άνω των 130.000 δολαρίων.
Τα δίκτυα κούριερ που οι Αρχές σπάνια βλέπουν
Καθώς τα κρυπτονομίσματα γίνονται όλο και πιο διαδεδομένα, η έρευνα έθεσε ένα σοβαρό ερώτημα: μπορούν οι κυβερνήσεις να προλάβουν πριν η ζημία είναι μη αναστρέψιμη; Στις ΗΠΑ, η έρευνα αποκάλυψε ένα δίκτυο ταχυμεταφορών (courier networks) που μετατρέπουν κρυπτονομίσματα σε μετρητά.
Λειτουργώντας μέσω κρυπτογραφημένων εφαρμογών ανταλλαγής μηνυμάτων όπως το Telegram, αυτοί οι κούριερ συναντούν τους πελάτες σε προκαθορισμένες τοποθεσίες, παραδίδουν δέματα μετρητών και παίρνουν κρυπτονομίσματα ως αντάλλαγμα, συχνά με επιπλέον χρέωση. «Το Telegram ήταν η οδός για να επικοινωνήσουμε με ορισμένες από αυτές τις υπηρεσίες και τελικά να γράψουμε για αυτές. Χωρίς τη δυνατότητα να επικοινωνήσουμε μαζί τους μέσω του Telegram, θα είχαμε πολύ λίγα στοιχεία», είπε ο Γούντμαν.
Οι υπηρεσίες ταχυμεταφορών επιτρέπουν τη μεταφορά μεγάλων χρηματικών ποσών εκτός του τραπεζικού συστήματος, παρακάμπτοντας σε μεγάλο βαθμό τα μέτρα προστασίας κατά του ξεπλύματος χρήματος, και συνδέονται με απάτες. Ωστόσο, λειτουργούν χωρίς να γίνονται αντιληπτές από τις Αρχές.
«Διαπιστώσαμε μια πλήρη κατάρρευση της ικανότητας των Αρχών να αντιμετωπίσουν αυτό το πρόβλημα, τόσο από τεχνικής άποψης όσο και από άποψη πόρων, ενώ τα θύματα έμειναν εντελώς αβοήθητα», πρόσθεσε.
Διαβάστε όλα τα ρεπορτάζ της έρευνας εδώ.
Βέλτιστες πρακτικές έρευνας για τα κρυπτονομίσματα
Από τον Spencer Woodman / ICIJ
- Ξεκινήστε με τα βασικά. Για να ξεκινήσετε, αποκτήστε θεμελιώδεις γνώσεις για τα κρυπτονομίσματα, τα διαφορετικά blockchain και τον τρόπο λειτουργίας των διευθύνσεων πορτοφολιών κρυπτονομισμάτων. Το βιβλίο του Nick Furneaux μας φάνηκε χρήσιμο.
- Χρησιμοποιήστε νωρίς τις μηχανές αναζήτησης blockchain. Συνηθίστε να εισάγετε τις διευθύνσεις που βρίσκετε σε μηχανές αναζητητές blockchain ανοιχτού κώδικα, όπως Arkham Intelligence, το Etherscan και το Tronscan, για να αποκτήσετε μια γενική εικόνα του τι κάνει μια διεύθυνση. Μάθετε πώς να χρησιμοποιείτε τα φίλτρα του Arkham Intelligence, όπως το φιλτράρισμα κατά συγκεκριμένους αντισυμβαλλομένους (certain counterparties) και τον προσδιορισμό των κορυφαίων αντισυμβαλλομένων εντός συγκεκριμένων χρονικών περιόδων. Οι ετικέτες που εφαρμόζει το Arkham Intelligence, είναι χρήσιμες για την συλλογή αρχικών στοιχείων, στα οποία μπορεί να βασιστεί η έρευνά σας.
- Επιβεβαιώστε τα ευρήματά σας με ειδικούς. Φροντίστε πάντα να παρουσιάζετε όποια πιθανά ευρήματα σε έναν ειδικό για επιβεβαίωση, επαλήθευση των γεγονότων (fact-check) και περαιτέρω ανάλυση. Οι κινήσεις των κρυπτονομισμάτων δεν είναι πάντα αυτό που φαίνεται στα άπειρα μάτια. Λόγω του δημόσιου χαρακτήρα των περισσότερων συναλλαγών blockchain, ακόμη και οι ερευνητές κρυπτονομισμάτων που δεν αισθάνονται άνετα να μιλήσουν επώνυμα μπορούν να παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για την επαλήθευση των γεγονότων, οι οποίες μπορούν να διασταυρωθούν από άλλους ειδικούς.
- Εμπλέξτε νωρίς τα υποκείμενα της έρευνάς σας. Όταν ζητάτε σχόλια, όποτε είναι εφικτό, επικοινωνήστε νωρίς με το υποκείμενο της έρευνάς σας με λεπτομερείς εξηγήσεις για την παρακολούθηση, συμπεριλαμβανομένων των διευθύνσεων πορτοφολιών που έχετε ερευνήσει. Είναι καλύτερο να αμφισβητηθούν τα ευρήματά σας πριν από τη δημοσίευση, παρά μετά.
- Πραγματοποιήστε έρευνα πέρα από το blockchain. Πάντα εισάγετε τις διευθύνσεις κρυπτονομισμάτων που βρίσκετε και στο Google, κάνοντας μια απλή κατά τα άλλα αναζήτηση για να δείτε τι μπορεί να έχουν πει οι άνθρωποι για αυτές τις διευθύνσεις σε ιστότοπους όπως το X, το Reddit και άλλα μέρη στο Διαδίκτυο.
- Ρωτήστε τις ρυθμιστικές Αρχές και την αστυνομία. Απευθύνετέ τους βασικές ερωτήσεις: Γνωρίζετε αν μια υπηρεσία κρυπτονομισμάτων (crypto service) είναι εγγεγραμμένη στα κρατικά μητρώα, ώστε να δραστηριοποιείται στη χώρα σας; Γνωρίζετε τη διεύθυνση κρυπτονομισμάτων που χρησιμοποιεί αυτή η υπηρεσία για να πραγματοποιεί τις συναλλαγές κρυπτονομισμάτων;
- Κατανοήστε τα «hot wallets» των ανταλλακτηρίων. Μάθετε πώς λειτουργούν τα λεγόμενα «hot wallets» των ανταλλακτηρίων και επαληθεύστε την απόδοση των «hot wallets» σε σχέση με τα δημοσιευμένα δεδομένα απόδειξης αποθεμάτων. Διαβάστε περισσότερα σχετικά εδώ.
- Επικοινωνήστε με το ICIJ για ερωτήσεις σχετικά με τις πηγές δεδομένων ή προτάσεις συνεργασίας.
