Tι πρέπει να γνωρίζει κάθε «φίξερ» πριν από μια αποστολή ερευνητικής δημοσιογραφίας

Είτε πρόκειται για ξένους ανταποκριτές που φτάνουν σε άγνωστες χώρες είτε για εγχώριους δημοσιογράφους, που καλύπτουν θέματα σε περιοχές όπου δεν μιλούν τη γλώσσα ή δεν γνωρίζουν τα τοπικά ήθη και έθιμα, υπάρχει συχνά ένα πρόσωπο-κλειδί που, αν και δεν είναι μέλος ενός δημοσιογραφικού οργανισμού, παίζει καθοριστικό ρόλο στην επιτυχία της ερευνητικής δημοσιογραφίας: αποκαλείται «φίξερ». 

Οι «φίξερ», τοπικοί συνεργάτες των δημοσιογράφων, γνωστοί και ως τοπικοί διαμεσολαβητές, συντονιστές και συνεργάτες πεδίου, είναι οι άνθρωποι που καθιστούν την έρευνα πεδίου δυνατή. Χωρίς αυτούς, πολλές διεθνείς έρευνες για περιβαλλοντικά εγκλήματα, εμπορία ανθρώπων, διαφθορά ή ένοπλες εξεγέρσεις ίσως να μην έβλεπαν ποτέ το φως της δημοσιότητας. 

Ο Μπορεγκάρντ Τρομπ (Beauregard Tromp), συντονιστής του African Investigative Journalism Conference και πρώην αρχισυντάκτης στο Organized Crime and Corruption Reporting Project (OCCRP), περιγράφει τον/τη «φίξερ» ως τον άνθρωπο που διασφαλίζει ότι ένας δημοσιογράφος μπορεί «να φτάσει στο αεροδρόμιο και να ξεκινήσει αμέσως το ρεπορτάζ».

Οι «φίξερ» κανονίζουν συνεντεύξεις, εξασφαλίζουν πρόσβαση σε χώρους και πρόσωπα, μεταφράζουν, καθοδηγούν και συχνά προστατεύουν τους δημοσιογράφους. «Είναι άνθρωποι που μπορούν να σε πάνε στην πιο κακόφημη περιοχή και να μιλήσουν με άτομα του υπόκοσμου που άλλος δεν θα πλησίαζε», λέει ο Τρομπ. «Επίσης μπορούν να σου κανονίσουν συναντήσεις με μεγαλοεπιχειρηματίες, υπουργούς, ακόμα και προέδρους». 

Παρά τον σημαντικό τους ρόλο, πολλοί «φίξερ» κακοπληρώνονται και εργάζονται χωρίς συμβόλαια και εγγυήσεις ασφάλειας, γεγονός που καθιστά αναγκαία τη θέσπιση ξεκάθαρων κανόνων πριν από κάθε ερευνητική αποστολή. 

Το GIJN συζήτησε με έξι αρχισυντάκτες και «φίξερ», για να δει πώς μπορεί αυτός ο ρόλος να αξιοποιηθεί καλύτερα στις ερευνητικές αποστολές και συγκέντρωσε τις συμβουλές τους για τις βέλτιστες πρακτικές. 

Ανοιχτή και διαφανής επικοινωνία 

Όλοι όσοι μας μίλησαν συμφώνησαν ότι η επικοινωνία παίζει καθοριστικό ρόλο από την πρώτη στιγμή. «Οι “φίξερ” πρέπει να έχουν πλήρη εικόνα για το τι αφορά η έρευνα και ποιους κινδύνους — ή πιθανούς κινδύνους — ενέχει», τονίζει ο Εμανουέλ Ντόγκμπεβι (Emmanuel Dogbevi), ερευνητής δημοσιογράφος από την Γκάνα και διευθυντής σύνταξης του Ghana Business News. «Πρέπει να έχουν καταλάβει καλά σε τι θα εμπλακούν πριν να βγουν στο πεδίο». 

Η διαφάνεια βοηθά τους «φίξερ» να αποφασίσουν εάν θα αποδεχτούν μια αποστολή, αλλά και να την οργανώσουν πρακτικά, να κατανοήσουν τα όρια και τις «κόκκινες γραμμές» της περιοχής και να ξεκαθαρίσουν τους όρους της συνεργασίας τους και την αμοιβή τους. Τους δίνει, επίσης, τη δυνατότητα να προετοιμαστούν για τους κινδύνους και να χτίσουν μια σχέση εμπιστοσύνης με την ομάδα του ρεπορτάζ. Ο Τρομπ επισημαίνει ότι πολλοί «φίξερ» «πέφτουν σε παγίδες λόγω απειρίας. Δεν γνωρίζουν πραγματικά τις συνέπειες αυτού στο οποίο εμπλέκονται». 

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ερευνητική δημοσιογραφία ενέχει μεγαλύτερους κινδύνους από την καθημερινή ειδησεογραφική κάλυψη, καθώς πολλοί δημοσιογράφοι που παρακολουθούν τη δράση των ισχυρών ερευνούν σκάνδαλα, αδικίες και εγκληματικές πράξεις. Αυτού του είδους οι έρευνες βάζουν στο μικροσκόπιο ισχυρά πρόσωπα, τα οποία ενδέχεται να αντιδράσουν, με αποτέλεσμα οι «φίξερ» να έρχονται αντιμέτωποι με νομικά προβλήματα, κινδύνους για την ασφάλειά τους και προβλήματα με την τοπική κοινότητα. 

Ο Τόμι Ολαντίπο (Tomi Oladipo), αρχισυντάκτης ειδήσεων και πρώην ανταποκριτής του BBC, σημειώνει ότι η επικοινωνία πρέπει να επεκτείνεται και στη δημοσιογραφική δεοντολογία. «Καθορίστε τα εκδοτικά σας πρότυπα — τι επιτρέπεται και τι όχι κατά τη διεξαγωγή της έρευνας. Να είστε σαφείς ως προς τις συνέπειες και να μην υπάρχει καμία αμφιβολία για τη θέση και τους στόχους σας». 

Επισημοποιήστε τη συμφωνία γραπτώς  

Ο Ντόγκμπεβι, που έχει χρόνια εμπειρίας ως «φίξερ», υποστηρίζει ότι κάθε συνεργασία πρέπει να ξεκινά με σαφή κατανόηση των ευθυνών – από τη διευθέτηση συνεντεύξεων και μεταφράσεων, μέχρι την οργάνωση της αποστολής και τη συμβολή στο κομμάτι της σύνταξης. «Καθορίζουμε ρητά όλους τους όρους κατά τη διάρκεια συναντήσεων στο Zoom», εξηγεί ο Ντόγκμπεβι. «Όλοι γνωρίζουν ποιος θα κάνει τι». 

Ο Ίζραελ Κάμπος (Israel Campos), πολυμεσικός δημοσιογράφος από την Αγκόλα και «φίξερ», τονίζει ότι είναι σημαντικό οι «φίξερ» να γνωρίζουν τις δυνατότητές τους. «Πρέπει να έχουν επίγνωση των δυνατοτήτων τους», λέει. «Είτε πρόκειται για επαφές είτε για μεταφορές και διαμονή, βεβαιωθείτε ότι είστε σε θέση να προσφέρετε ό,τι απαιτείται». 

Σε αυτό το στάδιο, οι συμβάσεις δεν είναι απλώς ένα τυπικό κομμάτι. Σκοπός τους είναι να θωρακίζουν τα συμφέροντα του «φίξερ» στην έρευνα και να καταγράφουν γραπτώς ό,τι έχει συμφωνηθεί σχετικά με την αμοιβή, την αναγνώριση της συνεισφοράς του και την ασφάλεια. Ο Κάμπος προτείνει: «Όλοι οι όροι πρέπει να καταγράφονται. Δεν πρόκειται για φιλική δουλειά. Πρέπει να αντιμετωπίζεται επαγγελματικά». 

Ο Τρομπ θεωρεί, επίσης, ότι οι συμφωνίες συνεργασίας πρέπει πάντα να αποτυπώνονται γραπτώς. «Δεν χρειάζεται να είναι περίπλοκες», λέει. «Αλλά όταν υπάρχει ένα βασικό συμβόλαιο που καθορίζει τι περιμένω εγώ από εσένα και τι εσύ από εμένα, αποφεύγονται οι παρεξηγήσεις αργότερα. Η δημοσιογραφία δεν είναι δουλειά με συγκεκριμένο ωράριο, επομένως πρέπει να καθοριστεί η διαθεσιμότητα, τα παραδοτέα και το πλαίσιο αμοιβής». 

Ωστόσο, ο Ντόγκμπεβι προειδοποιεί ότι η εφαρμογή τέτοιων συμφωνιών μπορεί να είναι δύσκολη εκτός συνόρων. «Ένας ξένος δημοσιογράφος που υπογράφει γραπτή συμφωνία μαζί σου, δεν ζει σε αυτή τη χώρα. Πώς μπορείς να εξασφαλίσεις ότι θα εφαρμοστεί η συμφωνία ως Αφρικανός “φίξερ”;» ρωτάει. «Η σύμβαση μπορεί να λέει ότι οποιαδήποτε παραβίαση υπάγεται στα ευρωπαϊκά δικαστήρια. Τελικά, όμως, εξαρτάσαι από την εντιμότητα του άλλου». 

Η Σαφάατου Σουλεϊμάν (Shafa’atu Suleiman), Νιγηριανή «φίξερ», θυμάται μια αποστολή που είχε αναλάβει χωρίς συμβόλαιο: «Η αποστολή ήταν επικίνδυνη και η αμοιβή χαμηλή». 

Για τον Τρομπ, η δίκαιη αντιμετώπιση δεν περιορίζεται στη φάση της κάλυψης. «Όταν τελειώσει το ρεπορτάζ, δεν παύεις να έχεις ευθύνες απέναντι σε αυτό το άτομο», λέει, και πρέπει να υπάρχει σχέδιο σε περίπτωση που η κατάσταση γίνει επικίνδυνη. «Πρέπει να υπάρχει εκ των προτέρων συμφωνημένο σχέδιο εξόδου για τον “fixer”». 

Η αναγνώριση της συνεισφοράς είναι ακόμα ένα ευαίσθητο ζήτημα. Ο Τρομπ υποστηρίζει ότι οι «φίξερ» που προσφέρουν ουσιαστικά στην έρευνα αξίζουν επίσημη αναγνώριση, ακόμη κι αν πρόκειται απλώς να αναφερθεί ότι παρείχαν «συνδρομή στο ρεπορτάζ». Αντίθετα, ο Κάμπος θεωρεί ότι η ανωνυμία μπορεί να λειτουργήσει ως προστασία και ότι, σε εχθρικά περιβάλλοντα, το να παραμείνει κανείς σε ανωνυμία είναι συχνά ο ασφαλέστερος τρόπος αναγνώρισης της συνεισφοράς του. 

Προτεραιότητα στην ασφάλεια – σωματική, νομική και ψηφιακή 

Η ερευνητική δημοσιογραφία σε ασταθή περιβάλλοντα απαιτεί οι «φίξερ» να θέτουν την ασφάλεια στο επίκεντρο κάθε αποστολής, ακόμα και όταν οι ξένοι δημοσιογράφοι πιέζουν να ολοκληρωθεί το ρεπορτάζ. Ο Ντόγκμπεβι θυμάται ένα περιστατικό όπου είχε συλληφθεί από έναν φρουρό ασφαλείας ενώ τραβούσε πλάνα κοντά σε μια βιομηχανική εγκατάσταση. «Δεν είχα αξιολογήσει σωστά τον κίνδυνο», παραδέχεται. «Τώρα βλέπω το κάθε πρόζεκτ διαφορετικά. Ζυγίζω τους πιθανούς κινδύνους πριν να αποδεχτώ μια αποστολή». 

Για τους «φίξερ», το επίπεδο κινδύνου πρέπει να αξιολογείται στην αμοιβή. «Εάν μου προσφέρεις 100 δολάρια τη μέρα, αυτό δεν καλύπτει τον κίνδυνο που αναλαμβάνω», λέει ο Ντόγκμπεβι. «Εγώ θα αντιμετωπίσω τις συνέπειες αφού φύγετε εσείς. Οπότε πλέον συνυπολογίζω τους πιθανούς κινδύνους στην αμοιβή μου, στην οποία συμπεριλαμβάνω και χρήματα για νομική βοήθεια σε περίπτωση που κάτι πάει στραβά». 

Σημειώνει, επίσης, ότι η ασφάλεια περιλαμβάνει πρόσβαση σε ασφάλιση, τοπική νομική υποστήριξη και ψηφιακή προστασία. «Δεν πρέπει να περιμένεις κάποιον στην Ευρώπη να στείλει βοήθεια», λέει. Τονίζει ότι οι «φίξερ» πρέπει πάντα να προστατεύουν τα δεδομένα τους, χρησιμοποιώντας ισχυρούς κωδικούς, κρυπτογραφώντας τις επικοινωνίες και αποθηκεύοντας τα ευαίσθητα δεδομένα μόνο σε ασφαλείς συσκευές. 

Ο Κάμπος υπογραμμίζει την ηθική ευθύνη των δημοσιογράφων που επισκέπτονται μια περιοχή. «Μερικές φορές τα ρεπορτάζ δημοσιεύονται αφότου φύγουν από τη χώρα οι ξένοι ανταποκριτές», λέει. «Αλλά ο “φίξερ” παραμένει στην περιοχή και αντιμετωπίζει τις συνέπειες». 

Σε τελική ανάλυση, η ασφάλεια είναι ζήτημα δικαιοσύνης. «Εάν αποκαλύπτουμε παρατυπίες και διεκδικούμε δικαιοσύνη, οφείλουμε πρώτοι από όλους να φερόμαστε δίκαια και να προστατεύουμε ο ένας τον άλλον», καταλήγει ο Ντόγκμπεβι. 

Μάθετε τα νομικά και δεοντολογικά όρια 

Οι ισορροπίες στη σχέση μεταξύ δημοσιογράφου και «φίξερ» μπορούν εύκολα να διαταραχθούν. «Ο δημοσιογράφος ή το μέσο στο οποίο εργάζεται έχει συνήθως τη μεγαλύτερη δύναμη», εξηγεί ο Τρομπ. «Έχω δει ανθρώπους να φέρονται στους “φίξερ” σαν να είναι υπηρέτες. Είναι, όμως, πολύτιμα μέλη της ομάδας και πρέπει να αντιμετωπίζονται με σεβασμό».  

Γι’ αυτό και κάθε συνεργασία πρέπει να διέπεται από δεοντολογικές αρχές και αμοιβαίο σεβασμό. Ο Ντόγκμπεβι ανακαλεί την περίπτωση ενός συναδέλφου του, ο οποίος διέκοψε τη συνεργασία όταν ξένοι δημοσιογράφοι αγνόησαν την προειδοποίησή του να μην μπουν σε μια επικίνδυνη δασική περιοχή. «Έπρεπε να τον είχαν ακούσει», λέει ο Ντόγκμπεβι. «Οι “φίξερ” γνωρίζουν το έδαφος και τις τοπικές κοινότητες. Εάν πουν ότι κάτι είναι επικίνδυνο, πρέπει να το σεβαστείς». 

Εξίσου κρίσιμη είναι και η γνώση του νομικού πλαισίου. Οι «φίξερ» πρέπει να γνωρίζουν τους νόμους που διέπουν την ελευθερία του Τύπου, την ιδιωτικότητα, τη δυσφήμηση, καθώς και τη βιντεοσκόπηση ή φωτογράφιση ανθρώπων και χώρων. «Πρέπει να ξέρεις τι είναι νόμιμο και τι όχι στη χώρα σου πριν να βγεις στο πεδίο με έναν ξένο δημοσιογράφο», συμβουλεύει ο Ντόγκμπεβι. «Εάν δεν είσαι προσεκτικός, εσύ θα είσαι αυτός που θα συλληφθεί, όταν κάτι πάει στραβά». 

Υπογραμμίζει παράλληλα πόσο σημαντική είναι η ευαισθησία απέναντι σε πολιτισμικά και νομικά ζητήματα. «Εάν [ο “φίξερ”] σου πει ότι πλησιάζεις σε έναν ιερό χώρο και πρέπει να βγάλεις τα παπούτσια σου, τότε βγάλ’ τα», λέει. «Ο σεβασμός στις τοπικές παραδόσεις και τις Αρχές είναι απαραίτητος. Η παράβλεψή τους μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες για τον “φίξερ”, όταν ο δημοσιογράφος θα έχει ήδη φύγει». 

Ο Κάμπος επισημαίνει ότι ο επαγγελματισμός είναι αυτονόητος, από τη στιγμή που η σχέση είναι επαγγελματική. Γι’ αυτό, όλοι οι όροι και τα ηθικά όρια πρέπει να συμφωνηθούν με σαφήνεια και να τηρούνται σε όλη τη διάρκεια της αποστολής. 

Φροντίστε την ψυχική και συναισθηματική σας υγεία 

Η δουλειά του «φίξερ» συχνά συνοδεύεται από μοναξιά και ψυχική κόπωση. Όπως λέει η Ελισάμπετ Γκεόργκε (Elisabeth Gheorghe), που έχει εργαστεί ως «φίξερ» στις σκανδιναβικές χώρες, «μερικές φορές μπορεί να νιώσεις μοναξιά». Η ίδια τονίζει τη σημασία της δημιουργίας ισχυρών δικτύων στήριξης από φίλους και συγγενείς που κατανοούν τη δουλειά, πράγμα που βοηθά στη διαχείριση του άγχους που συνεπάγεται μια αποστολή. 

Οι αποστολές ερευνητικής δημοσιογραφίας μπορούν πολλές φορές να τραυματίσουν ψυχολογικά έναν/μία «φίξερ» που καλύπτει, παραδείγματος χάριν, συγκρούσεις ή συμμετέχει σε έρευνες περιστατικών διαφοράς ή βίας. «Εάν ερευνάς μια δολοφονία και ακούς ανατριχιαστικές λεπτομέρειες για αυτή, μπορεί να τραυματιστείς ψυχικά», λέει ο Ντόγκμπεβι. «Γι’ αυτό, χρειάζεται ψυχολογική υποστήριξη. Οι δημοσιογράφοι συχνά παραβλέπουν το ζήτημα της ψυχικής υγείας, αλλά είναι σημαντικό να συνυπολογιστεί στα έξοδα κινδύνου σου». 

Ο Ντόγκμπεβι συνιστά, όπου είναι εφικτό, να περιλαμβάνεται στον προϋπολογισμό η ψυχολογική στήριξη ή η θεραπεία μετά από απαιτητικές αποστολές. «Αυτό περιλαμβάνεται στο επίδομα κινδύνου», εξηγεί. «Εάν προκύψει ψυχολογικό πρόβλημα, πρέπει να μπορείς να λάβεις ψυχολογική υποστήριξη».