Οι παραπλανητικές μεταφορές γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη τροφοδοτούν την υπερβολή και τον φόβο, υπονομεύοντας την κατανόησή της από το κοινό, τους κανονισμούς γύρω από αυτήν και τη λογοδοσία.
Αυτό το άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά από το The Conversation στις 7/1/2026. Μεταφράστηκε στα ελληνικά και αναδημοσιεύεται από το iMEdD με την άδειά του. Οποιαδήποτε άδεια αναδημοσίευσης υπόκειται στον αρχικό εκδότη. Διαβάστε τo πρωτογενές δημοσίευμα εδώ.
Μετάφραση: Ανατολή Σταυρουλοπούλου
Κεντρική εικόνα: Ariyana Ahmad & The Bigger Picture / https://betterimagesofai.org / CC BY-NC-SA, CC BY-NC-SA
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελείται μόνο από δεδομένα, μικροτσίπ και κώδικα. Διαμορφώνεται και από τη γλώσσα που χρησιμοποιούμε για να την περιγράψουμε και το αφήγημα που την περιβάλλει. Ο τρόπος με τον οποίο αναπαριστούμε λεκτικά αυτήν την τεχνολογία επηρεάζει άμεσα το πώς τη φαντάζεται το κοινό και αυτό με τη σειρά του έχει επιπτώσεις στον σχεδιασμό της, τη χρήση της, αλλά και τον αντίκτυπό της στην κοινωνία γενικότερα.
Είναι ανησυχητικό το γεγονός ότι πολλές μελέτες δείχνουν ότι οι κυρίαρχες αναπαραστάσεις της τεχνητής νοημοσύνης – ανθρωπομορφικοί «βοηθοί», τεχνητοί εγκέφαλοι και το στερεοτυπικό ανθρωπόμορφο ρομπότ – δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Αυτές οι εικόνες μπορεί μεν να είναι ελκυστικές για τις επιχειρήσεις και τα ΜΜΕ, αλλά βασίζονται σε μύθους που διαστρεβλώνουν την ουσία, τις δυνατότητες και τους περιορισμούς των σημερινών μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης.
Εάν παρουσιάζουμε την τεχνητή νοημοσύνη με παραπλανητικό τρόπο, θα δυσκολευτούμε να την κατανοήσουμε πραγματικά. Και, κατ’ επέκταση, από τη στιγμή που δεν την έχουμε κατανοήσει πραγματικά, δεν μπορούμε να την αξιοποιήσουμε προς το κοινό μας συμφέρον.
Ανθρωπομορφικοί «βοηθοί», τεχνητοί εγκέφαλοι και το στερεοτυπικό ανθρωπόμορφο ρομπότ δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Αυτές οι εικόνες μπορεί να είναι ελκυστικές για τις επιχειρήσεις και τα ΜΜΕ, αλλά βασίζονται σε μύθους που διαστρεβλώνουν την ουσία.
Ένα δημόσια διαθέσιμο workshop για να κάνετε άφοβα ρεπορτάζ για την τεχνητή νοημοσύνη
Το Pulitzer Center ξεκίνησε ένα ανοιχτό διαδικτυακό πρόγραμμα που βοηθά τους δημοσιογράφους να κατανοήσουν την τεχνολογική εξέλιξη γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη.
Ο μύθος της «αυτόνομης» τεχνολογίας
Οι στρεβλές αναπαραστάσεις της τεχνητής νοημοσύνης αποτελούν μέρος μιας διαδεδομένης παρανόησης που ο ακαδημαϊκός Λάνγκτον Γουίνερ (Langdon Winner) είχε ονομάσει «αυτόνομη τεχνολογία» ήδη από το 1977: πρόκειται για την ιδέα ότι οι μηχανές έχουν αποκτήσει δική τους ζωή και δρουν ανεξάρτητα στην κοινωνία με τρόπο στοχευμένο και, συχνά, καταστροφικό.
Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί την απόλυτη ενσάρκωση αυτού του μύθου, καθώς το αφήγημα που την περιβάλλει φλερτάρει με την ιδέα ενός νοήμονος, αυτόνομου δημιουργήματος, αλλά και με την τιμωρία που επιφυλάσσεται σε όποιον επιχειρεί να αναλάβει τον ρόλο του Θεού. Η ιδέα, φυσικά, δεν είναι καινούργια. Από τον μύθο του Προμηθέα, μέχρι τον Φρανκενστάιν, τον Εξολοθρευτή και το πιο πρόσφατο, κινηματογραφικό Ex Machina (Από Μηχανής), πρόκειται για ένα διαχρονικό μοτίβο.
Ο μύθος αυτός άλλωστε είναι ήδη ενσωματωμένος στον όρο «τεχνητή νοημοσύνη», που επινόησε ο επιστήμονας υπολογιστών Τζον ΜακΚάρθι (John McCarthy) το 1955. Η ονομασία επικράτησε παρά τις παρανοήσεις που προκαλεί ή ίσως και εξαιτίας τους.
Όπως εύστοχα επισημαίνει η Κέιτ Κρόφορντ (Kate Crawford) στο Atlas of AI: «Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ούτε τεχνητή ούτε νοήμων. Αντιθέτως, είναι ενσωματωμένη και ταυτόχρονα υλική, φτιαγμένη από φυσικούς πόρους, καύσιμα, ανθρώπινη εργασία, υποδομές, ιστορικά δεδομένα και ταξινομήσεις».
Τα περισσότερα προβλήματα με το κυρίαρχο αφήγημα γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη οφείλονται σε αυτήν την τάση να παρουσιάζεται ως μια ανεξάρτητη, σχεδόν εξωγήινη οντότητα, ως κάτι ακατανόητο που υπάρχει πέρα από τον έλεγχο και τις αποφάσεις μας.
Τα περισσότερα προβλήματα με το κυρίαρχο αφήγημα γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη οφείλονται στην τάση να παρουσιάζεται ως κάτι ακατανόητο που υπάρχει πέρα από τον έλεγχο και τις αποφάσεις μας.
Παραπλανητικές μεταφορές
Η γλώσσα που χρησιμοποιούν πολλά ΜΜΕ, θεσμοί, ακόμη και ειδικοί για να μιλήσουν για την τεχνητή νοημοσύνη είναι βαθιά προβληματική. Είναι γεμάτη ανθρωπομορφισμούς και προσωποποιήσεις, εικόνες ρομπότ και εγκεφάλων, ιστορίες για μηχανές που επαναστατούν ή δρουν ανεξήγητα και συζητήσεις γύρω από την υποτιθέμενη συνείδησή τους, με αποτέλεσμα να προκαλείται πανικός και να καλλιεργείται η αίσθηση ότι μια τέτοια δυστοπία είναι αναπόδραστη.
Όλα τα παραπάνω συγκλίνουν στο κεντρικό αφήγημα πάνω στο οποίο βασίστηκε εξαρχής η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης: την ιδέα ότι επίκειται η ανάπτυξη μιας γενικής τεχνητής νοημοσύνης (artificial general intelligence, AGI), μιας ανθρώπινης ή και υπεράνθρωπης, δηλαδή, νοημοσύνης, που πρόκειται να αλλάξει ριζικά τον κόσμο, ενδεχομένως και το ανθρώπινο είδος. Εταιρείες όπως η Microsoft και η OpenAI, καθώς και τεχνολογικές προσωπικότητες όπως ο Ίλον Μασκ, προβλέπουν εδώ και καιρό ότι το επόμενο σημαντικό ορόσημο θα είναι η ανάπτυξη της γενικής τεχνητής νοημοσύνης.
Η αλήθεια, ωστόσο, είναι ότι δεν είναι καθόλου ξεκάθαρο πώς ακριβώς θα φτάσουμε εκεί ή ακόμα και αν θα τα καταφέρουμε.
Media Hat: A good month to try something new
iMEdD’s monthly column with tools, resources, and ideas that meet the needs of journalists.
Αφήγημα, δύναμη και η φούσκα της τεχνητής νοημοσύνης
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο θεωρητικό, δεδομένου ότι οι ντετερμινιστικές και ανιμιστικές απόψεις γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη είναι αυτές που καθορίζουν το μέλλον της. Ο μύθος της «αυτόνομης τεχνολογίας» διογκώνει τις προσδοκίες για την τεχνητή νοημοσύνη και αποσπά την προσοχή από τα πραγματικά προβλήματα που αυτή θέτει, κάτι που παρεμποδίζει τη διεξαγωγή ενός ουσιαστικού διαλόγου γύρω από αυτήν την τεχνολογία. Σε μια έκθεση-ορόσημο που δημοσίευσε το AI Now Institute, το όραμα για την ανάπτυξη γενικής τεχνητής νοημοσύνης (AGI) περιγράφεται ως «το επιχείρημα που κλείνει κάθε συζήτηση», καθώς είναι ένας τρόπος να αποφευχθεί οποιαδήποτε άλλη ερώτηση για την τεχνολογία.
Πέρα από τις υπερβολικές προσδοκίες και τους φόβους, αυτά τα αφηγήματα έχουν επίσης συμβάλει στη δημιουργία μιας οικονομικής φούσκας γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη, για την οποία προειδοποιούν πολλές εκθέσεις και ηγετικές προσωπικότητες της τεχνολογίας. Εάν πράγματι υπάρχει αυτή η φούσκα και κάποια στιγμή σκάσει, πρέπει να θυμόμαστε ότι δεν τροφοδοτήθηκε μόνο από την τεχνητή νοημοσύνη ως τεχνολογικό επίτευγμα, αλλά και από το αφήγημα γύρω από αυτή –ένα αφήγημα παραπλανητικό, πλην όμως ελκυστικό.
Αλλάζοντας το αφήγημα
Για να διορθώσουμε το στρεβλό αφήγημα γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη, πρέπει να αναδείξουμε τις πολιτισμικές, κοινωνικές και πολιτικές της διαστάσεις. Πρέπει να αφήσουμε πίσω μας τον μύθο της αυτόνομης τεχνολογίας και να αρχίσουμε να βλέπουμε την τεχνητή νοημοσύνη ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης ανθρώπου και τεχνολογίας.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσουμε να εστιάζουμε στην τεχνολογία και να στραφούμε στον άνθρωπο. Να απομακρυνθούμε από την εμμονική ενασχόληση με ένα τεχνοουτοπικό μέλλον και να στραφούμε στο παρόν που είναι ακόμα υπό διαμόρφωση. Να βάλουμε ένα τέλος στις καταστροφολογικές προφητείες και να εστιάσουμε στους πραγματικούς και άμεσους κινδύνους. Και, τέλος, να σταματήσουμε να παρουσιάζουμε την τεχνητή νοημοσύνη ως κάτι ανεξέλεγκτο που θα οδηγήσει σε ένα προδιαγεγραμμένο μέλλον –να δώσουμε έμφαση στις επιλογές, την αυτονομία και τη διαφορετικότητα των ανθρώπων.
Η δημιουργία ενός αφηγήματος που αναδεικνύει την κοινωνικοτεχνική πραγματικότητα της τεχνητής νοημοσύνης αποτελεί ένα επείγον ηθικό στοίχημα.
Αυτές οι αλλαγές μπορούν να προωθηθούν με διάφορους τρόπους. Στο βιβλίο μου Technohumanism: A Narrative and Aesthetic Design for Artificial Intelligence (Τεχνοουμανισμός: Ένας Αφηγηματικός και Αισθητικός Σχεδιασμός της Τεχνητής Νοημοσύνης), προτείνω ορισμένες στιλιστικές πρακτικές που μπορούν να παρακάμψουν το αφήγημα της αυτόνομης τεχνητής νοημοσύνης. Μεταξύ άλλων, προτείνω να σταματήσουμε να χρησιμοποιούμε την τεχνητή νοημοσύνη ως υποκείμενο στις προτάσεις, δεδομένου ότι πρόκειται για εργαλείο, και να αρχίσουμε να τη συνδέουμε με ρήματα που περιγράφουν τις λειτουργίες μιας μηχανής («επεξεργάζεται», «υπολογίζει», «προβλέπει»), αντί για ανθρωπομορφικά ρήματα («ονειρεύεται», «φαντάζεται», «δημιουργεί», «εννοεί»).
Επίσης, οι πειραματισμοί με τον όρο «τεχνητή νοημοσύνη» μας βοηθούν να καταλάβουμε σε τι βαθμό μπορούν οι λέξεις να αλλάξουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την τεχνολογία. Θα μπορούσαμε, για παράδειγμα, να αντικαταστήσουμε τον όρο με το «πολύπλοκη επεξεργασία πληροφοριών». Πρόκειται για μία από τις πρώτες προτάσεις ονομασίας της τεχνητής νοημοσύνης που, αν και δεν εντυπωσιάζει, περιγράφει με ακρίβεια την ουσία της.
Όσο δεν αλλάζει ο τρόπος μου μιλάμε για αυτή, οι συζητήσεις γύρω από σημαντικά θέματα που αφορούν την τεχνητή νοημοσύνη, από το ρυθμιστικό πλαίσιο που την περιβάλλει μέχρι τον αντίκτυπό της στην εκπαίδευση και την εργασία, δεν θα είναι ποτέ εμπεριστατωμένες. Η δημιουργία ενός αφηγήματος που αναδεικνύει την κοινωνικοτεχνική πραγματικότητα της τεχνητής νοημοσύνης αποτελεί επείγον ηθικό στοίχημα. Εάν το κερδίσουμε, θα είναι όφελος τόσο για την κοινωνία όσο και την τεχνολογία.
