Για τους δημοσιογράφους, η πρόσβαση στο διαδίκτυο είναι ζωτικής σημασίας για τη μετάδοση των ειδήσεων. Όταν οι κυβερνήσεις το «κατεβάζουν», βρίσκουν τρόπους να παρακάμψουν τον αποκλεισμό, μια επιλογή που έχει κόστος για τη δουλειά τους. Το iMEdD μίλησε με δημοσιογράφους που εργάζονται στο Ιράν, στην Ινδία, στην Αιθιοπία, στην Τουρκία και στην Ουκρανία.
Ρεπορτάζ: Έλλη Κωστίκα, Κατερίνα Βουτσινά
Πρόσθετη έρευνα/Επιμέλεια & Γραφήματα: Κέλλυ Κική
Μετάφραση: Εβίτα Λύκου
Κεντρική εικόνα: Ευγένιος Καλοφωλιάς
Στις 8 Ιανουαρίου 2026, το Ιράν βυθίστηκε στο σκοτάδι. Καθώς οι διαδηλώσεις εξαπλώνονταν σε όλη τη χώρα, η κυβέρνηση επέβαλε μια σχεδόν καθολική διακοπή της πρόσβασης στο διαδίκτυο, αποκόπτοντας εκατομμύρια ανθρώπους από τον έξω κόσμο. Η κίνηση αυτή ήρθε ως απάντηση στις πιο μαζικές αντικυβερνητικές διαδηλώσεις που είχαν σημειωθεί στη χώρα από την επανάσταση του 1979. Κατά τη διάρκεια αυτών των διαμαρτυριών, που ξεκίνησαν στα τέλη Δεκεμβρίου του 2025 και διήρκεσαν σχεδόν έναν μήνα, οι ιρανικές δυνάμεις ασφαλείας προέβησαν σε εκτεταμένη καταστολή, σκοτώνοντας χιλιάδες διαδηλωτές –ο αριθμός τους κυμαινόταν από 3.000, σύμφωνα με επίσημα ιρανικά στοιχεία, έως 30.000, βάσει ανεξάρτητων αναφορών.
Η περιορισμένη πρόσβαση αποκαταστάθηκε στα τέλη Ιανουαρίου, αλλά οι δημοσιογράφοι εξακολουθούσαν να δυσκολεύονται να παραμείνουν συνδεδεμένοι. Στη συνέχεια, λίγες ώρες μετά τις πρώτες επιθέσεις ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου, οι Αρχές επέβαλαν νέα διακοπή του διαδικτύου.
Στις 11 Μαρτίου 2026, η Access Now, μια μη κερδοσκοπική οργάνωση που προστατεύει τα ψηφιακά δικαιώματα των ευάλωτων κοινοτήτων, κάλεσε επειγόντως τις ιρανικές αρχές να αποκαταστήσουν την πλήρη πρόσβαση στο διαδίκτυο και να αποφύγουν την επιβολή περαιτέρω διακοπών. Ο οργανισμός επανέλαβε ότι «οι διακοπές του διαδικτύου σε ζώνες συγκρούσεων έχουν συνέπειες ζωής και θανάτου. Θέτουν τους πολίτες σε κίνδυνο θανάτου, τραυματισμού και ασθένειας, προκαλούν ψυχολογικό τραύμα και ψυχική δυσφορία, διαταράσσουν τα μέσα διαβίωσης και εμποδίζουν την πρόσβαση των ανθρώπων σε είδη πρώτης ανάγκης για την επιβίωση, όπως τρόφιμα και φάρμακα. Επίσης, εμποδίζουν τη δράση των δημοσιογράφων και των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αποδυναμώνουν την κοινωνική συνοχή και προκαλούν μακροχρόνιο κοινωνικοοικονομικό κακό πολύ καιρό μετά την αποκατάσταση της σύνδεσης».
Οι διακοπές λειτουργίας του διαδικτύου δεν είναι κάτι καινούργιο. Η οργάνωση Access Now τις ορίζει ως «σκόπιμη διακοπή του διαδικτύου ή των ηλεκτρονικών επικοινωνιών» για συγκεκριμένο πληθυσμό ή σε συγκεκριμένη περιοχή.
Στο σύνολο δεδομένων STOP, η οργάνωση έχει καταγράψει σχεδόν 2.000 διακοπές λειτουργίας του διαδικτύου μεταξύ 2016 και 2024, με τον αριθμό των διακοπών να αυξάνεται από το 2020. Η ομάδα βασίζεται σε μια μεθοδολογία που λαμβάνει υπόψη το συγκεκριμένο πλαίσιο, επαληθεύοντας χειροκίνητα κάθε περιστατικό μέσω τοπικών μέσων ενημέρωσης, επαφών στα Ηνωμένα Έθνη και περιφερειακών εταίρων, προκειμένου να προσδιορίσει την κύρια αιτία πίσω από τις διακοπές λειτουργίας του διαδικτύου. Τέτοιες διακοπές είναι συχνά «πρόδρομος φρικαλεοτήτων και βίας εναντίον αμάχων», λέει ο Ζακ Ρόσον (Zach Rosson), Επικεφαλής του #KeepItOn Global Data και Επικεφαλής Ερευνών του Access Now, μιλώντας στο iMEdD, προσθέτοντας ότι ο «στραγγαλισμός» (throttling) είναι μια άλλη μορφή διακοπής του διαδικτύου, όπου η ταχύτητα επιβραδύνεται σκόπιμα σε επίπεδο ισοδύναμο με 2G ή λιγότερο, καθιστώντας τη σύνδεση άχρηστη.
Οι κυβερνήσεις όλο και πιο συχνά απενεργοποιούν το διαδίκτυο, αποσυνδέουν τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας ή μπλοκάρουν εφαρμογές, επιβάλλοντας αυτό που οι ειδικοί περιγράφουν ως «ψηφιακή απαγόρευση κυκλοφορίας» ή «διακόπτη έκτακτης ανάγκης».
Το ρεπορτάζ, η επαλήθευση πληροφοριών, η υποβολή θεμάτων, ακόμη και η πληρωμή λογαριασμών ή η παραγγελία φαγητού συχνά εξαρτώνται από μια σταθερή σύνδεση. Ωστόσο, οι κυβερνήσεις όλο και πιο συχνά απενεργοποιούν το διαδίκτυο, αποσυνδέουν τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας ή μπλοκάρουν εφαρμογές, επιβάλλοντας αυτό που οι ειδικοί περιγράφουν ως «ψηφιακή απαγόρευση κυκλοφορίας» ή «διακόπτη έκτακτης ανάγκης» (kill switch). Οι διακοπές αυτές, που συχνά χρησιμοποιούνται σε περιόδους συγκρούσεων ή αναταραχών, εμποδίζουν την ελεύθερη ροή πληροφοριών, αναγκάζοντας τους δημοσιογράφους να πασχίζουν να παραμείνουν συνδεδεμένοι, ενώ οι φήμες και η παραπληροφόρηση εξαπλώνονται.
Δημοσιογραφία υπό συνθήκες μπλακάουτ
Ο Μεχντί Μαχμουντιάν, Ιρανός ακτιβιστής για τα πολιτικά και τα ανθρώπινα δικαιώματα και πρώην δημοσιογράφος, ο οποίος ζει σήμερα στο Ιράν, είπε στο iMEdD μέσω WhatsApp στις αρχές Μαρτίου ότι οι διακοπές πρόσβασης στο διαδίκτυο δυσχεραίνουν την επαλήθευση ή τη δημοσίευση πληροφοριών. «Ως άτομο που ασχολείται με την καταγραφή παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και συνεργάζεται με δημοσιογράφους και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, η απώλεια πρόσβασης στο διαδίκτυο με εμπόδισε ουσιαστικά να επαληθεύσω πληροφορίες, να μοιραστώ μαρτυρίες ή να αναφερθώ σε ό,τι συνέβαινε», ανέφερε ο Μαχμουντιάν, συν-σεναριογράφος της ταινίας «It Was Just an Accident», η οποία ήταν υποψήφια για Όσκαρ το 2026. Τα τελευταία 16 χρόνια, έχει συλληφθεί 13 φορές και έχει περάσει εννέα χρόνια στη φυλακή λόγω της δημοσιογραφικής και ακτιβιστικής του δράσης.
Σε τέτοιες καταστάσεις, οι άνθρωποι μπορεί να αισθάνονται αποκομμένοι όχι μόνο από το παγκόσμιο διαδίκτυο, αλλά και, σε κάποιο βαθμό, από την ίδια τους την κοινωνία
Μεχντί Μαχμουντιάν, Ιρανός ακτιβιστής για τα πολιτικά δικαιώματα και τα ανθρώπινα δικαιώματα και πρώην δημοσιογράφος
Η τελευταία του σύλληψη έλαβε χώρα στις 31 Ιανουαρίου 2026, αφού υπέγραψε μια δήλωση μαζί με άλλους Ιρανούς δημοσιογράφους και ακτιβιστές, εκφράζοντας την υποστήριξή του στις μαζικές διαδηλώσεις στο Ιράν· αφέθηκε ελεύθερος στις 17 Φεβρουαρίου. «Διακόπηκε επίσης η βασική επικοινωνία με συναδέλφους, φίλους και συγγενείς. Σε τέτοιες καταστάσεις, οι άνθρωποι μπορεί να αισθάνονται αποκομμένοι όχι μόνο από το παγκόσμιο διαδίκτυο, αλλά και, σε κάποιο βαθμό, από την ίδια τους την κοινωνία», μας είπε λίγες εβδομάδες αργότερα.
Σουδάν, η μαύρη τρύπα της δημοσιογραφίας
Σουδανοί δημοσιογράφοι που έχουν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τη χώρα, διεθνείς ρεπόρτερ, ερευνητές και ειδικοί μιλούν στο iMEdD για τις προκλήσεις της κάλυψης του εμφυλίου και εξηγούν πώς, εκτός από τις πόλεις, και η πληροφορία βρίσκεται υπό πολιορκία.
Το Ιράν δεν είναι μια μεμονωμένη περίπτωση. Από το 2019 έως το 2021, η Ινδία επέβαλε μπλακάουτ 552 ημερών στο διαδίκτυο στο Τζαμού και Κασμίρ, αφήνοντας περίπου 12 εκατομμύρια κατοίκους χωρίς σταθερή πρόσβαση στο διαδίκτυο, στο όνομα της εθνικής ασφάλειας.
Από το 2017 υπάρχει νομοθεσία που προσδιορίζει τις συνθήκες υπό τις οποίες η κυβέρνηση μπορεί να διακόψει τις συνδέσεις. Οι νόμοι αυτοί αντικαταστάθηκαν από τους Κανόνες Προσωρινής Αναστολής Τηλεπικοινωνιακών Υπηρεσιών του 2024, οι οποίοι τέθηκαν σε ισχύ στις 22 Νοεμβρίου 2024. Ωστόσο, οι αναλυτές, που μετρούν τις διακοπές λειτουργίας του διαδικτύου στη χώρα, λένε ότι η κυβέρνηση συχνά επιβάλλει οριζόντιες διακοπές λειτουργίας που υπερβαίνουν το όριο που επιτρέπει ο νόμος.
Η κυβέρνηση έχει πλήρη επίγνωση της δύναμης του διαδικτύου και του τρόπου με τον οποίο αυτό διαμορφώνει τον δημόσιο διάλογο: του πώς αυτό μπορεί να αξιοποιηθεί πολιτικά και πότε μπορεί να περισταλεί.
Σάντικα Τιουάρι ανεξάρτητη Ινδή δημοσιογράφος
«Η κυβέρνηση έχει πλήρη επίγνωση της δύναμης του διαδικτύου και του τρόπου με τον οποίο αυτό διαμορφώνει τον δημόσιο διάλογο, του πώς αυτό μπορεί να αξιοποιηθεί πολιτικά και πότε μπορεί να περισταλεί. Οι διακοπές του διαδικτύου στην Ινδία προϋπήρχαν της σημερινής κυβέρνησης, αλλά η εφαρμογή τους έχει επεκταθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια», δήλωσε η Σάντικα Τιουάρι (Sadhika Tiwari), ανεξάρτητη δημοσιογράφος και παρουσιάστρια της εκπομπής Eco India για την Deutsche Welle.
Ομοίως, στην Αιθιοπία, η πρόσβαση στο διαδίκτυο έχει επίσης χρησιμοποιηθεί ως μέσο ελέγχου κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων. Στο βόρειο τμήμα της Αιθιοπίας, η περιοχή του Τιγκράι παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό αποκομμένη από το διαδίκτυο για σχεδόν δύο χρόνια, από τον Νοέμβριο του 2020 έως τον Φεβρουάριο του 2023, αφού η κυβέρνηση επέβαλε διακοπή της πρόσβασης μετά από συγκρούσεις μεταξύ των ομοσπονδιακών δυνάμεων της Αιθιοπίας και του Λαϊκού Απελευθερωτικού Μετώπου του Τιγκράι (TPLF).
«Μία από τις πιο προφανείς συνέπειες είναι ότι δεν έχουμε πρόσβαση σε φωτογραφίες και βίντεο. Αυτό είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα», δήλωσε στο iMEdD η Μάγια Μισικίρ (Maya Misikir), ανεξάρτητη δημοσιογράφος από την Αιθιοπία. Το να μην μπορεί να δει τι δημοσιεύουν στο διαδίκτυο άλλα ειδησεογραφικά μέσα ήταν άλλη μία πρόκληση για εκείνη.
Όταν η σύγκρουση στην Αμχάρα κλιμακώθηκε το καλοκαίρι του 2023, η Μισικίρ μπορούσε να συνομιλήσει με πηγές μόνο μέσω τηλεφώνου. «Μερικές φορές η σύνδεση ήταν πραγματικά κακή, οπότε έπρεπε να κλείνεις ραντεβού. […] Τα σχέδια δεν υλοποιούνταν πάντα και τα θέματα καθυστερούσαν. Μερικές φορές δεν ολοκληρώνονταν. Χρειαζόταν πολύ περισσότερος χρόνος», πρόσθεσε.
O Τζελάνι Κομπ για την ελευθερία του λόγου, τον Τύπο και το ρεπορτάζ του Λευκού Οίκου
Ο Τζελάνι Κομπ, Κοσμήτορας στη Σχολή Δημοσιογραφίας του Πανεπιστημίου Κολούμπια, συγγραφέας και επί μακρόν συνεργάτης του περιοδικού New Yorker, μιλά στο iMEdD για την ακαδημαϊκή ελευθερία στις ΗΠΑ, τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο Τύπος σήμερα, τη λεγόμενη «κάλυψη του Τραμπ» και το δημόσιο συμφέρον ως διαχρονική αποστολή της δημοσιογραφίας.
Στοχευμένη λογοκρισία
Ενώ κάλυπτε ρεπορτάζ στην Τουρκία, ο Μετίν Τζιχάν (Metin Cihan), Τούρκος ακτιβιστής και δημοσιογράφος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που ζει τώρα εξόριστος στη Γερμανία, αντιμετώπισε έναν διαφορετικό περιορισμό: τη λογοκρισία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
«Το διαδίκτυο ή τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τουλάχιστον στην Τουρκία, είναι κάτι που οι άνθρωποι επιτρέπεται να χρησιμοποιούν μέχρι το πράγμα να αρχίσει να γίνεται πολύ ενοχλητικό για την κυβέρνηση. Όταν φτάνει σε αυτό το επίπεδο, απλά πατάνε το κουμπί», δήλωσε στο iMEdD. Ο Τζιχάν, ο οποίος συμμετείχε στο πρόγραμμα «Journalists-in-Residence» του Ευρωπαϊκού Κέντρου για την Ελευθερία του Τύπου και των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης (ECPMF), αποφάσισε να φύγει από την Τουρκία το 2019, αφού αντιμετώπισε διαδικτυακή παρενόχληση που συνδέεται με την έρευνά του για τον ύποπτο θάνατο της 11χρονης Ράμπια Ναζ (Rabia Naz) στη βόρεια Τουρκία.
Το 2025, ο λογαριασμός του στο X (πρώην Twitter), ο οποίος έχει πλέον πάνω από μισό εκατομμύριο ακόλουθους, όπως είπε, αποκλείστηκε.
Το διαδίκτυο ή τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τουλάχιστον στην Τουρκία, είναι κάτι που οι άνθρωποι επιτρέπεται να χρησιμοποιούν μέχρι το πράγμα να αρχίσει να γίνεται πολύ ενοχλητικό για την κυβέρνηση. Όταν φτάνει σε αυτό το επίπεδο, απλά πατάνε το κουμπί.
Μετίν Τζιχάν, Τούρκος ακτιβιστής και δημοσιογράφος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης
Για περισσότερο από μια δεκαετία, το Open Observatory of Network Interference, γνωστό ως OONI, συνεργάζεται με οργανώσεις για τα ψηφιακά δικαιώματα σε όλο τον κόσμο, με σκοπό να φέρει στο φως τη στοχευμένη λογοκρισία, η οποία περιλαμβάνει τον αποκλεισμό συγκεκριμένων ιστοσελίδων ή εφαρμογών.
«Τα τελευταία χρόνια έχουμε σίγουρα παρατηρήσει μια έξαρση στο μπλοκάρισμα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των ιστότοπων VPN, ιδίως κατά τη διάρκεια πολιτικών γεγονότων», δήλωσε η Μαρία Ξυνού, επικεφαλής του ερευνητικού προγράμματος της οργάνωσης. Όπως εξήγησε, η στοχευμένη λογοκρισία συμβαίνει κατά τη διάρκεια διαδηλώσεων, εκλογών, συγκρούσεων ή πολέμων, όταν υπάρχει μεγαλύτερο πολιτικό κίνητρο για λογοκρισία των πληροφοριών με σκοπό τον έλεγχο του αφηγήματος.
Το OONI ερευνά τη λογοκρισία μέσω της δωρεάν εφαρμογής λογισμικού του, OONI Probe, η οποία συλλέγει δεδομένα μέσω πληθοπορισμού (crowdsourcing). Εθελοντές σε όλο τον κόσμο την εγκαθιστούν στα τηλέφωνα και στους υπολογιστές τους για να εκτελούν δοκιμές στα τοπικά τους δίκτυα. Τα αποτελέσματα στέλνονται πίσω και δημοσιεύονται ως ανοικτά δεδομένα σε πραγματικό χρόνο, αποσκοπώντας στην ενίσχυση της διαφάνειας. Ωστόσο, χωρίς πρόσβαση στο διαδίκτυο, οι χρήστες δεν μπορούν να εκτελέσουν τις δοκιμές και τα δεδομένα δεν μπορούν να συλλεχθούν.
Τα τελευταία χρόνια έχουμε σίγουρα παρατηρήσει μια έξαρση στο μπλοκάρισμα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των ιστότοπων VPN, ιδίως κατά τη διάρκεια πολιτικών γεγονότων.
Μαρία Ξυνού, επικεφαλής του ερευνητικού προγράμματος του Open Observatory of Network Interference.
Παρακάμπτοντας τις διακοπές του διαδικτύου στο Ιράν και όχι μόνο
Στο Ιράν, για ορισμένους εγχώριους και διεθνείς δημοσιογράφους, η πρόσβαση στο διαδίκτυο κατά τη διάρκεια περιόδων αποκλεισμού επιτρέπεται μερικές φορές, αλλά υπό αυστηρό κυβερνητικό έλεγχο. Ο Ματζίντ Σαϊντί (Majid Saeedi), βραβευμένος Ιρανός ανεξάρτητος φωτορεπόρτερ που διαμένει επί του παρόντος στη χώρα και συνεργάζεται με διεθνή μέσα ενημέρωσης, δήλωσε στο iMEdD μέσω WhatsApp.
Νωρίς στη συνομιλία μας, περιέγραψε το ευρύτερο πλαίσιο στο οποίο δραστηριοποιούνται οι δημοσιογράφοι, όπου οι αποκλεισμοί από την πρόσβαση στο διαδίκτυο αποτελούν μόνο ένα μέρος ενός πολύ πιο περίπλοκου περιβάλλοντος. «Η δημοσιογραφία στο Ιράν είναι πολύ πιο δύσκολη και απαιτητική από ό,τι μπορεί να φανταστεί κανείς», είπε. «Αντιμετωπίζουμε πίεση και από τις δύο πλευρές — την κυβέρνηση και τον λαό. Ο λαός δεν μας εμπιστεύεται, επειδή τα χρόνια κυβερνητικής λογοκρισίας και ελέγχου των μέσων ενημέρωσης έχουν καλλιεργήσει τη δυσπιστία. Από την άλλη πλευρά, οι αρχές μας βλέπουν πάντα ως ξένους ή πιθανές απειλές. Αυτή η κατάρρευση της εμπιστοσύνης στην κοινωνία έχει κάνει τη δουλειά μας όλο και πιο δύσκολη κάθε μέρα».
Ο Σαϊντί έχει συλληφθεί και φυλακιστεί αρκετές φορές λόγω της εργασίας του ως δημοσιογράφος. Η πιο πρόσφατη σύλληψή του έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια της 12ήμερης σύγκρουσης με το Ισραήλ τον Ιούνιο και τον Ιούλιο του 2025, ενώ φωτογράφιζε νέους που είχαν συλληφθεί στη φυλακή Evin στην Τεχεράνη.
Κατά τη διάρκεια των πρόσφατων διαδηλώσεων, είπε, η ιρανική κυβέρνηση δημιούργησε ένα κέντρο όπου δημοσιογράφοι που συνεργάζονται με ξένα μέσα ενημέρωσης μπορούσαν να έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο.
«Ήταν ένας φυσικός χώρος που παρέχονταν ειδικά για δημοσιογράφους [που εργάζονται για διεθνή μέσα ενημέρωσης], όπου μπορούσαν να έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο. Αυτή η πρόσβαση έγινε διαθέσιμη μόνο περίπου τέσσερις ημέρες μετά την έναρξη των διαδηλώσεων· πριν από αυτό, κανείς δεν είχε σύνδεση στο διαδίκτυο», εξήγησε. «Την πρώτη μέρα, η πρόσβαση παρέχονταν σε ένα κεντρικό κέντρο υπό την εποπτεία του Υπουργείου Πολιτισμού και Ισλαμικής Καθοδήγησης, το οποίο ονομάζεται Ινστιτούτο [Δημοσιογραφίας] Nashravaran. Τις επόμενες ημέρες, η ίδια πρόσβαση ήταν διαθέσιμη απευθείας στο γραφείο Τύπου του Υπουργείου».
Ήταν ένας φυσικός χώρος ειδικά για δημοσιογράφους [που εργάζονται για διεθνή μέσα ενημέρωσης], όπου μπορούσαν να έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο. Η πρόσβαση αυτή ήταν διαθέσιμη περίπου τέσσερις ημέρες μετά την έναρξη των διαδηλώσεων. […] Τις ημέρες που ακολούθησαν, η ίδια πρόσβαση ήταν διαθέσιμη απευθείας στο γραφείο Τύπου του Υπουργείου.
Ματζίντ Σαϊντί, Ιρανός ανεξάρτητος φωτορεπόρτερ
Σύμφωνα με πηγές και δημοσιεύσεις, η διαχωρισμένη πρόσβαση στο διαδίκτυο συνηθίζεται στο Ιράν. Κατά τη διάρκεια των περιόδων διακοπής λειτουργίας, όταν οι απλοί χρήστες –συμπεριλαμβανομένων πολλών δημοσιογράφων– δεν έχουν πρόσβαση στον παγκόσμιο ιστό, τα εγχώρια πρακτορεία ειδήσεων και οι εγκεκριμένοι από το κράτος ντόπιοι δημοσιογράφοι έχουν περιορισμένη πρόσβαση μέσω ενός ελεγχόμενου από την κυβέρνηση συστήματος λευκής λίστας. Αυτό το σύστημα «κλιμακωτού διαδικτύου» αποκαλείται «ταξικό» και παρέχει πρόσβαση μόνο σε συγκεκριμένες «ελίτ». Η πρόσβαση μπορεί επίσης να εξασφαλιστεί μέσω «λευκών καρτών SIM», γραμμών κινητής τηλεφωνίας που επιτρέπουν σε επιλεγμένους χρήστες να παρακάμπτουν τους περιορισμούς.
Κατά τη διάρκεια των πρόσφατων διακοπών λειτουργίας του διαδικτύου στο Ιράν, οι εξόριστοι δημοσιογράφοι βασίστηκαν σε μεθόδους «παλαιάς κοπής» για να προσεγγίσουν το κοινό τους στο Ιράν, χρησιμοποιώντας τηλεφωνήματα, προσωπικά δίκτυα και άλλα κανάλια εκτός διαδικτύου για να συνεχίσουν να κάνουν ρεπορτάζ.
Το ραδιόφωνο έχει επίσης αναδειχθεί ως ένας τρόπος παράκαμψης, δήλωσε η Ριενέκε Βαν Σάντεν (Rieneke Van Santen), διευθύντρια του Zamaneh Media, ενός ιρανικού μιντιακού οργανισμού με έδρα το Άμστερνταμ, στο Ινστιτούτο Reuters τον Φεβρουάριο του 2026. Η φυσική μετακίνηση εκτός Ιράν είναι ένας άλλος τρόπος με τον οποίο οι δημοσιογράφοι μοιράζονται πλάνα και ρεπορτάζ, με ορισμένους να χρησιμοποιούν ιρακινές κάρτες SIM και να μεταβαίνουν στα σύνορα για να πραγματοποιούν κλήσεις και να στείλουν μηνύματα.
Το Starlink, μια δορυφορική υπηρεσία διαδικτύου της εταιρείας SpaceX του Έλον Μασκ (Elon Musk), χρησιμοποιήθηκε επίσης από ορισμένους δημοσιογράφους, ωστόσο «αυτό είναι εξαιρετικά επικίνδυνο, επειδή η κατοχή ή χρήση του Starlink στο Ιράν είναι παράνομη», σημείωσε ο Ιρανός φωτορεπόρτερ Ματζίντ Σαϊντί.
Κατά τη διάρκεια μιας ολικής διακοπής του διαδικτύου στην Αιθιοπία, οι συνάδελφοι της Μάγια Μισικίρ δούλεψαν από κοινού για να βρουν μια λύση.
Ορισμένα ιδρύματα διατήρησαν την πρόσβαση στο διαδίκτυο στα κεντρικά τους γραφεία, δίνοντας στους δημοσιογράφους την ευκαιρία να αναζητήσουν αυτοσχέδιους τρόπους για να συνδεθούν στο διαδίκτυο. «Γνωρίζαμε ανθρώπους που εργάζονταν εκεί, και είχαμε ένα σύστημα όπου οι συνάδελφοι ταξίδευαν στα κεντρικά τους γραφεία μία φορά την εβδομάδα. Γύριζαν [όλη την αίθουσα σύνταξης] και μάζευαν ερωτήσεις από όλους λέγοντας “Ποιο είναι το πιο φλέγον ζήτημα για το οποίο θέλετε να κάνουμε αναζήτηση στο Google για λογαριασμό σας;”», δήλωσε η Μισικίρ. Θυμάται, επίσης, ότι κατά τη διάρκεια ενός αποκλεισμού μπήκε για λίγο στο διαδίκτυο μέσω ενός φίλου της, ο οποίος τη βοήθησε να αποκτήσει πρόσβαση μέσω του συγκροτήματος των Ηνωμένων Εθνών στην Αντίς Αμπέμπα.
VPN: δεν είναι η τέλεια παράκαμψη
Στο Ιράν, η αγορά των εικονικών ιδιωτικών δικτύων (ή VPN) έχει αναπτυχθεί ιδιαίτερα, πρόσθεσε ο Ματζίντ Σαϊντί. «Όσοι έχουν πρόσβαση στο διεθνές διαδίκτυο αναλαμβάνουν σημαντικούς κινδύνους όταν θελήσουν να πουλήσουν συνδέσεις VPN. Οι τιμές έχουν φτάσει σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα — για παράδειγμα, περίπου 10 gigabyte μπορεί να κοστίζουν από 40 έως 80 δολάρια».
Όσοι έχουν πρόσβαση στο διεθνές διαδίκτυο αναλαμβάνουν σημαντικούς κινδύνους όταν θελήσουν να πουλήσουν συνδέσεις VPN. Οι τιμές έχουν φτάσει σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα
Ματζίντ Σαϊντί, Ιρανός ανεξάρτητος φωτορεπόρτερ
Τέτοιες μέθοδοι παράκαμψης, ωστόσο, μπορεί να είναι ασταθείς και αργές.
«Όταν η κυβέρνηση επιβάλλει περιορισμούς στο διαδίκτυο, πολλοί χρήστες στρέφονται σε διάφορες τεχνικές λύσεις –όπως τα VPN, proxy και άλλα εργαλεία– για να εξασφαλίσουν πρόσβαση σε πληροφορίες και να παραμείνουν σε επαφή με τον έξω κόσμο. Ωστόσο, αυτές οι μέθοδοι δεν είναι ποτέ απολύτως αξιόπιστες, καθώς η κυβέρνηση προσπαθεί συνεχώς να τις παρεμποδίσει», σημείωσε ο Ιρανός ακτιβιστής πολιτικών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, Μεχντί Μαχμουντιάν.
Οι κίνδυνοι για τους δημοσιογράφους δεν περιορίζονται στις τεχνικές δυσκολίες. «Ένα άλλο σημαντικό ζήτημα είναι ότι τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται για την παράκαμψη των περιορισμών μπορεί επίσης να ενέχουν τους δικούς τους κινδύνους. Στο Ιράν, ορισμένες μέθοδοι παράκαμψης του ελέγχου του διαδικτύου θεωρούνται εγκλήματα από την κυβέρνηση και οι χρήστες μπορεί να βρεθούν αντιμέτωποι με ποινικές διώξεις ή αυστηρές ποινές απλώς και μόνο επειδή προσπαθούν να αποκτήσουν πρόσβαση στο ανοιχτό διαδίκτυο», εξήγησε.
Τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται για την παράκαμψη των περιορισμών μπορεί επίσης να ενέχουν τους δικούς τους κινδύνους. Στο Ιράν, ορισμένες μέθοδοι παράκαμψης του ελέγχου του διαδικτύου θεωρούνται εγκλήματα από την κυβέρνηση.
Μεχντί Μαχμουντιάν, ακτιβιστής πολιτικών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, πρώην δημοσιογράφος στο Ιράν
Οι κίνδυνοι που σχετίζονται με τα VPN δεν αφορούν αποκλειστικά το Ιράν. Σύμφωνα με μια έκθεση του 2025 που συντάχθηκε από κοινού από το Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο και το Freedom House, ήδη από το 2002 στην Κίνα και το 2011 στη Συρία, αρκετές χώρες έχουν αποκλείσει τη χρήση VPN, μεταξύ των οποίων η Ρωσία, το Ιράν, το Πακιστάν και η Μιανμάρ, ενώ η Ινδία επέβαλε δίμηνη απαγόρευση των VPN τον Μάιο του 2025 στην περιοχή Τζαμού και Κασμίρ.
Οι τουρκικές αρχές έχουν επίσης μπλοκάρει μεγάλους παρόχους VPN, όπως το NordVPN, δήλωσε ο Μετίν Τζιχάν. Ως αντίδραση, οι χρήστες στράφηκαν στα τουρκικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να βρουν VPN που λειτουργούσαν, μέσω καταλόγων που είχαν καταρτίσει άλλοι χρήστες, πρόσθεσε.
Ο αποκλεισμός των VPN συχνά αυξάνεται κατά τη διάρκεια πολιτικά κρίσιμων περιόδων σε όλο τον κόσμο, δήλωσε η Μαρία Ξυνού. Το OONI βασίζεται σε δημόσια διαθέσιμες, επεξεργασμένες από την κοινότητα λίστες ιστότοπων, προκειμένου να ερευνήσει τη λογοκρισία, καλώντας ανθρώπους σε όλο τον κόσμο να συνεισφέρουν ιστότοπους. Με συνεχείς δοκιμές σε VPN και άλλους ιστότοπους εργαλείων παράκαμψης, ο οργανισμός καταγράφει το εύρος του αποκλεισμού αυτών των εργαλείων σε πολλές χώρες.
«Έχουμε πραγματοποιήσει μόνο μερικές επιλεγμένες δοκιμές για εργαλεία VPN, στις οποίες υπήρξε συνεργασία με τους προγραμματιστές των εργαλείων, και γι’ αυτό μπορούμε να συμβάλουμε στη διασφάλιση της ακρίβειας των δοκιμών», πρόσθεσε. Το OONI έχει αναπτύξει διάφορα πειράματα για τη μέτρηση της προσβασιμότητας εργαλείων παράκαμψης, όπως τα δίκτυα Tor και οι τεχνολογίες proxy.
Νόμοι περί «ξένων πρακτόρων» και SLAPP, οι νομικές προκλήσεις των δημοσιογράφων
Ποιες είναι οι νομικές πιέσεις εναντίον του Τύπου και πώς μπορούν οι δημοσιογράφοι να συνεχίσουν να λειτουργούν ελέυθερα σε συνθήκες που γίνονται ολοένα και πιο δυσχερείς;
Όταν η Ρωσία άρχισε να επιτίθεται στις υποδομές της Ουκρανίας τον Οκτώβριο του 2022, η πρόσβαση στο διαδίκτυο κατέρρευσε. Οι επιθέσεις σε σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας προκάλεσαν διακοπές ρεύματος, με αποτέλεσμα να πέσουν τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας και να μείνουν εκτός σύνδεσης μεγάλα τμήματα της χώρας — μια διακοπή που οφειλόταν στον πόλεμο και στις ανεπαρκείς υποδομές, όχι σε κρατική λογοκρισία.
Ο Ολεκσέι Σορόκιν (Oleksiy Sorokin), συνιδρυτής και αναπληρωτής αρχισυντάκτης της εφημερίδας Kyiv Independent, βίωσε από πρώτο χέρι τις εκτεταμένες διακοπές ρεύματος το 2022 και το 2023. «Τότε, ήταν δύσκολο να εργαστεί κανείς, ακόμη και στο Κίεβο, ειδικά με την απαγόρευση κυκλοφορίας που ίσχυε. Δεν μπορούσες να πας πουθενά και πολλά σπίτια δεν είχαν πρόσβαση στο διαδίκτυο. Βασικά, ήσουν αποκομμένος από κάθε δυνατότητα εργασίας, δράσης ή ενημέρωσης για το τι συνέβαινε στον έξω κόσμο», είπε.
Οι διακοπές ρεύματος ανάγκασαν τις ουκρανικές επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένου του Kyiv Independent, να προσαρμοστούν. Πολλοί αγόρασαν γεννήτριες βενζίνης για να διατηρήσουν σε λειτουργία τα γραφεία, τις αίθουσες σύνταξης και τα τηλεπικοινωνιακά συστήματα καθώς το δίκτυο παρουσίαζε διακοπές. Η Kyivstar, ο μεγαλύτερος πάροχος κινητής τηλεφωνίας της χώρας, τροφοδοτούσε επίσης τμήματα του δικτύου της με γεννήτριες και συστήματα μπαταριών, κάτι που βοήθησε στη διατήρηση της λειτουργίας του οικιακού διαδικτύου μέσω συνδέσεων οπτικών ινών ακόμη και κατά τη διάρκεια των διακοπών ρεύματος, είπε ο Σορόκιν.
Ωστόσο, η σύνδεση στο διαδίκτυο δεν ήταν πάντα αξιόπιστη. «Θυμάμαι ότι κατά τη διάρκεια της απαγόρευσης κυκλοφορίας έπρεπε να δημοσιεύσω ένα άρθρο και δεν είχα ίντερνετ, οπότε έπρεπε να τρέχω στη γειτονιά μου ψάχνοντας έστω και την παραμικρή σύνδεση κινητής τηλεφωνίας για να το στείλω», πρόσθεσε. «Δεν ήταν ωραία εμπειρία».
Ο Σορόκιν παρακολουθεί τη λογοκρισία στη Ρωσία, όπου η κυβέρνηση σιωπηλά εντείνει τον έλεγχό της στην πληροφορία και διαμορφώνει ένα διαδίκτυο που «κλείνεται» όλο και περισσότερο.
«Αυτό που κάνει η Ρωσία αυτή τη στιγμή είναι να δημιουργεί με επιτυχία ένα «κλειστό» διαδίκτυο. Θα έλεγα ότι βρίσκεται στα τελικά στάδια», είπε. «Ξεκίνησε γύρω στο 2014 ή το 2015, όταν η Roskomnadzor, η κυβερνητική υπηρεσία που εποπτεύει το διαδίκτυο, προσπάθησε να μπλοκάρει το Telegram. Τότε είχαν αποτύχει».
Όμως η Roskomnadzor τελικά προσαρμόστηκε. Δοκίμασαν νέα συστήματα και έφεραν εξοπλισμό από την Κίνα. «Γνωρίζουμε ότι η Ρωσία και η Κίνα έχουν στενή σχέση και ανταλλάσσουν τεχνογνωσία», πρόσθεσε. Ανέφερε, επίσης, ότι η Ρωσία έχει ενισχύσει τον έλεγχο της χρήσης εφαρμογών επικοινωνίας που έχουν δημιουργηθεί στο εξωτερικό, όπως το WhatsApp.
Ακολουθώντας το παράδειγμα άλλων χωρών, όπως η Κίνα, η Ρωσία έχει δημιουργήσει και δοκιμάζει ένα ρωσικό σύστημα ανταλλαγής μηνυμάτων, το Max. «Στην Κριμαία, δοκιμάζουν ακόμη και συστήματα όπου χρειάζεσαι την εφαρμογή Max, για να πληρώσεις το λεωφορείο ή το τρένο», είπε ο Σορόκιν.
«Το θέμα είναι ότι, επειδή το Max δημιουργήθηκε από μια εταιρεία που είναι στενά συνδεδεμένη με την κυβέρνηση, ό,τι γράφουν οι χρήστες εκεί είναι δυνητικά προσβάσιμο στις αρχές. Αυτή τη στιγμή, προσπαθούν να ωθήσουν τον ρωσικό πληθυσμό να το υιοθετήσει ως την κύρια εφαρμογή ανταλλαγής μηνυμάτων του».
