Από την αρχική ιδέα στη δημοσίευση: πώς η αρχισυνταξία μπορεί να ενδυναμώσει το ερευνητικό ρεπορτάζ

Σε μια εποχή όπου η ερευνητική δημοσιογραφία λειτουργεί ως καταλύτης κοινωνικών αλλαγών, η αρχισυνταξία των ρεπορτάζ, τα οποία φέρνουν στο προσκήνιο και ελέγχουν τα ισχυρά συμφέροντα μπορεί να παίξει καθοριστικό ρόλο στον αντίκτυπο μιας ιστορίας, καθώς η σωστή επιμέλεια μπορεί να ξεδιαλύνει ένα σύνθετο τοπίο, διασφαλίζοντας την ακρίβεια και ενισχύοντας το ρεπορτάζ.

Στη διάρκεια μιας συζήτησης, που συντόνισε ο Έρικ Μουγκέντι (Eric Mugendi), διευθυντής του Africa Uncensored, στο πλαίσιο της 21ης διοργάνωσης του African Investigative Journalism Conference (AIJC) που έλαβε χώρα τον Νοέμβριο 2025, τρεις κορυφαίοι αρχισυντάκτες ερευνητικών ρεπορτάζ μοιράστηκαν τις εμπειρίες τους πάνω στην αποτελεσματική συνεργασία δημοσιογράφων και αρχισυνταξίας, με στόχο την ενίσχυση ρεπορτάζ που όχι μόνο αποκαλύπτουν παρατυπίες και καταχρήσεις, αλλά συμβάλλουν ουσιαστικά στην επίτευξη αλλαγών.

«Δουλεύοντας» τις ιδέες για ερευνητικά ρεπορτάζ

Η αρχισυνταξία μπορεί να παίξει καθοριστικό ρόλο ήδη από το πρώτο στάδιο των αρχικών προτάσεων για ρεπορτάζ (pitches), εντοπίζοντας τα «θολά» σημεία που ενδεχομένως να χρειαστούν αποσαφήνιση, ξεκαθαρίζοντας πού ακριβώς επικεντρώνεται η έρευνα και εμμένοντας στη χρήση αξιόπιστων πηγών. Στα πρώτα στάδια, ο διάλογος μπορεί να μετατρέψει μια γενική ιδέα σε ένα καλοσχηματισμένο και ακριβές ερευνητικό πλάνο, που μπορεί να περάσει από αυστηρό έλεγχο.

Ο Ντανίελ Κνόετζε (Daneel Knoetze), αρχισυντάκτης ερευνητικής δημοσιογραφίας, ιδρυτής και διευθυντής του δημοσιογραφικού πρότζεκτ ελέγχου της εξουσίας Viewfinder, σημείωσε ότι ένα από τα συχνότερα προβλήματα στο στάδιο των αρχικών προτάσεων είναι ότι οι δημοσιογράφοι περιγράφουν εκτενώς το πλαίσιο, χωρίς όμως να ξεκαθαρίζουν ποιος είναι ο ισχυρισμός που θέλουν να αποδείξουν ή ποιον ακριβώς βάζει η έρευνα στο στόχαστρο. Πολλές προτάσεις, όπως εξήγησε, παρέχουν πολλές λεπτομέρειες, αλλά τους λείπει το απαραίτητο υλικό για να τεκμηριωθεί η εκάστοτε παρατυπία.

Κατά τον Κνόετζε, η αρχισυνταξία οφείλει να ενθαρρύνει τους δημοσιογράφους να αντιμετωπίζουν κάθε αρχική πρόταση σαν μια δικαστική υπόθεση με πιθανά αδικήματα, υπόπτους και αποδείξεις που είτε υπάρχουν ήδη είτε μπορούν ρεαλιστικά να συγκεντρωθούν. Όσο πιο ξεκάθαρη είναι αυτή η «υπόθεση», τόσο πιο εύκολος είναι ο έλεγχος και η βελτίωσή της.

«Μην βασίζεστε σε εικασίες. Το θέμα δεν είναι ποιος ενδέχεται να κρύβεται πίσω από μια παράνομη εξόρυξη», λέει. «Χρειαζόμαστε ένα στοιχείο, κι ας μην είναι τρανταχτό. Μια μικρή ένδειξη, πάνω στην οποία μπορούμε να χτίσουμε. Οι αρχισυντάκτες και οι αρχισυντάκτριες πρέπει να είναι σε θέση να βοηθήσουν τους δημοσιογράφους να μετατρέψουν μια γενική ιδέα σε μια συγκεκριμένη υπόθεση που βασίζεται σε διαθέσιμες πηγές».

Ο Κνόετζε επισημαίνει επίσης ότι το βασικό υλικό τεκμηρίωσης συχνά θάβεται μέσα στην αρχική πρόταση ή απουσιάζει εντελώς. Το ζητούμενο, λοιπόν, για την αρχισυνταξία είναι να εξετάσει προσεκτικά τα διαθέσιμα στοιχεία και να κρίνει αν έχει τεθεί σωστά η βάση για να προχωρήσει η έρευνα. Μόνο όταν διαπιστωθεί ότι υπάρχουν τα απαραίτητα στοιχεία μπορεί ένα μέσο να επενδύσει χρόνο και πόρους για πιο εκτεταμένη έρευνα.

Διαμορφώνοντας μια υπόθεση εργασίας

Μόλις εγκριθεί μια πρόταση, ξεκινά η πραγματική ερευνητική δουλειά. Όμως, σύμφωνα με τον Κνόετζε, αυτό είναι και το σημείο όπου πολλοί ερευνητές δημοσιογράφοι αρχίζουν να ξεχνούν τον πρωταρχικό τους στόχο, καθώς σπαταλούν χρόνο σε δευτερεύουσες έρευνες, ακαδημαϊκά κείμενα ή άλλες δραστηριότητες που δεν συνεισφέρουν στην απόδειξη του εκάστοτε ισχυρισμού. Συχνά υπενθυμίζει στους δημοσιογράφους να μην χάνουν τόσο χρόνο ασχολούμενοι με το θεωρητικό και ακαδημαϊκό υπόβαθρο, αλλά να εστιάζουν σε πραγματικές εμπειρίες που μπορούν να αξιοποιήσουν.

«Νομίζουν ότι έχουν όλο τον χρόνο μπροστά τους», λέει. «Κάνουν πολλή δευτερογενή έρευνα και διαβάζουν για διάφορα θέματα. Δεν συνειδητοποιούν την αξία της πρωτογενούς έρευνας, που σε φέρνει πιο κοντά στην ουσία της ιστορίας και σε πραγματικές αποκαλύψεις».

Ο Κνόετζε τονίζει ότι για να μην χάνονται οι δημοσιογράφοι μέσα στον όγκο των πληροφοριών, η αρχισυνταξία πρέπει να ελέγχει την πρόοδο της έρευνας και να τους υπενθυμίζει τα βασικά: ποια είναι η καταγγελία; Ποιο εύρημα προσπαθούμε να τεκμηριώσουμε; Τι μορφή έχει πάρει η ιστορία με τα στοιχεία που έχουμε μέχρι τώρα;

Συμβουλεύει τους δημοσιογράφους να φαντάζονται την έρευνα στα πρωτοσέλιδα των Κυριακάτικων εφημερίδων: πώς θα ήταν το ρεπορτάζ με το υλικό που έχουν τώρα; Και αν η ομάδα είχε μερικές ακόμα εβδομάδες για ρεπορτάζ, πώς θα μπορούσε να εξελιχθεί η ιστορία και τι υλικό θα μπορούσε ρεαλιστικά να συγκεντρωθεί μέσα σε αυτό το διάστημα;

Εντοπίζοντας τα «τυφλά σημεία»

Ο ρόλος της αρχισυνταξίας είναι συχνά καθοριστικός στον εντοπισμό των «τυφλών σημείων» που θα βοηθήσουν τον δημοσιογράφο να δει την εικόνα πληρέστερα. Αυτό σημαίνει να θέτει δύσκολα ερωτήματα, να ελέγχει τα στοιχεία και να ενθαρρύνει την κριτική σκέψη, ώστε η παρουσίαση του θέματος να γίνεται με ακρίβεια και ισορροπία. Στόχος είναι η δημοσίευση μιας ολοκληρωμένης, αξιόπιστης ιστορίας που θα έχει αντίκτυπο.

Η Ίντα Γιόστε (Ida Jooste), δημοσιογράφος με ειδίκευση στην υγεία και το επιστημονικό ρεπορτάζ, με έδρα τη Νότια Αφρική και εμπειρία σε δημοσιογραφικά μέσα στο Ντέρμπαν, το Γιοχάνεσμπουργκ και το Ναϊρόμπι, λέει ότι πάντα συμβουλεύει τους δημοσιογράφους να θεωρούν προκαταβολικά ότι κανείς δεν θα πιστέψει την ιστορία που θέλουν να αφηγηθούν. Τους λέει να φανταστούν ότι μόνο η μαμά, η γιαγιά ή ο καλύτερός τους φίλος θα πιστέψουν τις αποκαλύψεις τους.

Ο ρόλος της αρχισυνταξίας, όπως λέει, είναι να βοηθήσει τους δημοσιογράφους να συγκεντρώσουν αρκετά στοιχεία και ο καλύτερος τρόπος να γίνει αυτό είναι να αφηγηθούν μια ιστορία που θα πείσει ακόμα και τους πιο δύσπιστους αναγνώστες.

Αρχισυνταξία με στόχο την αποτύπωση της συνολικής εικόνας και τη δημιουργία αντίκτυπου

Όταν οι δημοσιογράφοι φτάνουν στο στάδιο της συγγραφής, έχουν κάνει τόσο «βαθιά βουτιά» στο υλικό τους, που ξεχνούν την ουσία της ιστορίας. Ο Κνόετζε, διευθυντής του Viewfinder, σημειώνει ότι αυτό τους κάνει πολλές φορές να παραγκωνίζουν το βασικότερο στοιχείο πάνω στο οποίο βασίστηκε η έρευνα, απλά και μόνο επειδή έχουν ξοδέψει τόσο χρόνο ασχολούμενοι με αυτό. «Οι δημοσιογράφοι έχουν συνεχή τριβή με την υπόθεση και χάνονται μέσα στη φούσκα τους», λέει, προσθέτοντας ότι αυτή η τριβή με τα στοιχεία που έχουν συγκεντρώσει «τους κάνει να βλέπουν το δέντρο και να χάνουν το δάσος».

Σύμφωνα με τον Κνόετζε, ένας από τους πιο σημαντικούς ρόλους της αρχισυνταξίας σε αυτό το στάδιο είναι να εντοπίσει και να αναδείξει τα πιο κρίσιμα σημεία της έρευνας. Αυτό σημαίνει να αναδεικνύει τις πιο αξιόπιστες πηγές, τις πιο πρωτότυπες ανακαλύψεις και τα πιο καταλυτικά ευρήματα, ώστε να μην μπορούν να περάσουν απαρατήρητα από τον αναγνώστη.

Ο Χαμαντού Τιντιάν Σι (Hamadou Tidiane Sy), ιδρυτικός αρχισυντάκτης του Ouestaf News και κορυφαίος ερευνητής δημοσιογράφος στη γαλλόφωνη Αφρική, φέρνει στον νου του μια έρευνα που διεξήγαγε με συναδέλφους σε διάστημα δυόμισι χρόνων. Ο αρχικός του στόχος ήταν 4.500 λέξεις. Η αρχισυνταξία τού πρότεινε να τις μειώσει στο μισό, κάτι με το οποίο αρχικά ήταν αντίθετος. Στην πορεία, όμως, παραδέχτηκε ότι η συντομότερη εκδοχή των 2.000 λέξεων ήταν πολύ πιο ευανάγνωστη, με συμπυκνωμένη ερευνητική αξία και ως εκ τούτου, πολύ πιο δυνατή. «Κάθε πρόταση και φράση πρέπει να είναι δυνατή», σημείωσε. «Εάν δεν είναι, χρειάζεται συμπύκνωση, ώστε να ενισχυθεί ο αντίκτυπος».

Ο Κνόετζε προσθέτει ότι οι δημοσιογράφοι πρέπει πάντα να σκέφτονται και το κοινό. Οι αναγνώστες δεν έχουν πρότερη γνώση επί του θέματος και δεν έχουν επενδύσει συναισθηματικά στην έρευνα. Γι’ αυτό η αρχισυνταξία πρέπει να φροντίζει η αφήγηση να έχει σαφή δομή και στόχο, ώστε το κείμενο να ρέει από παράγραφο σε παράγραφο, να είναι κατανοητό και να κρατά το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

Συμπληρώνει ότι, για να είναι αποτελεσματική μια ιστορία, χρειάζεται να τεθούν σαφείς στόχοι. Πρέπει να είναι ξεκάθαρο από την αρχή τι θέλει να πετύχει το ρεπορτάζ, ώστε να φέρει τους ισχυρούς προ των ευθυνών τους, είτε πιέζοντας τις αρχές να παρέμβουν, είτε παρέχοντας στους εισαγγελείς τα απαραίτητα στοιχεία για να αναλάβουν μια υπόθεση, είτε εξοπλίζοντας την κοινωνία των πολιτών με στοιχεία που ενισχύουν τα δράσεις υπεράσπισης.

Η αρχισυνταξία ενδυναμώνει το ερευνητικό ρεπορτάζ

Από τον ρόλο της αρχισυνταξίας που πλέον έχει, ο Σι καθοδηγεί εδώ και χρόνια δημοσιογράφους, διαμορφώνοντας τις ιστορίες με τρόπο που εξασφαλίζει την ακρίβεια, αλλά και τη σωστή ροή στην αφήγηση. Με την εμπειρία που απέκτησε τόσο από το CENOZO, ένα δίκτυο ερευνητών δημοσιογράφων στη Δυτική Αφρική, όσο και από τη δική του συντακτική ομάδα, έχει καταλάβει από πρώτο χέρι τι σημαίνει σωστή αρχισυνταξία που παρακολουθεί από κοντά την πορεία της έρευνας, ενώ παράλληλα έχει συμμετάσχει ως κριτής σε πολλά δημοσιογραφικά βραβεία.

 «Τις περισσότερες φορές οι δημοσιογράφοι είναι πολύ περήφανοι για το αρχικό τους ρεπορτάζ» εξηγεί ο Σι, ο οποίος κατάγεται από τη Σενεγάλη. «Η στιγμή που το παραδίδουν στην αρχισυνταξία τούς δίνει μεγάλη ικανοποίηση. Θεωρούν ότι έκαναν το καλύτερο δυνατό. Παρ’ όλα αυτά, η αρχισυνταξία συνήθως το στέλνει πίσω με αρκετά σχόλια, διορθώσεις και αλλαγές».

Όπως επισημαίνει, η όλη διαδικασία μπορεί να είναι σκληρή, αλλά είναι ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της αρχισυνταξίας.

«Μόλις σου ανακοινώσουν ότι θα είσαι ο αρχισυντάκτης του θέματος, υπάρχει ευθύνη», λέει ο Σι. «Εάν η ιστορία έχει κενά, ασάφειες ή παραπλανητικά στοιχεία, η ευθύνη είναι δική μου».

Σημειώνει ότι πολλές από τις ιστορίες που βραβεύονται είναι προϊόν αυτής της αθέατης δουλειάς. Η αρχισυνταξία διαμορφώνει την αφήγηση, βελτιώνει το ύφος και εξασφαλίζει την ακεραιότητα της έρευνας, ακόμα κι όταν τα εύσημα πηγαίνουν αλλού. Με αυτόν τον τρόπο, η αρχισυνταξία δεν απαιτεί μόνο τέχνη, αλλά και δέσμευση.

 «Το πιο δύσκολο κομμάτι είναι η αφήγηση και το ύφος», προσθέτει. «Ως αρχισυντάκτης, πρέπει να εστιάζεις σε αυτά. Δεν ψάχνεις απλώς για ορθογραφικά λάθη».

Εξονυχιστικό fact-checking, θεωρώντας εκ προοιμίου ότι το θέμα θα αμφισβητηθεί

Ο Κνόετζε τόνισε πόσο κρίσιμη είναι η τελική επιμέλεια, πρόταση-πρόταση, και ο έλεγχος των γεγονότων. Η ερευνητική δημοσιογραφία έχει συνέπειες, και δεν μπορούμε να αφήνουμε καμία υπόθεση να αιωρείται, χωρίς να υπάρξει επαλήθευση. Κάθε πρόταση πρέπει να τεκμηριώνεται, ειδικά όταν η ιστορία μπορεί να προκαλέσει έντονες αντιδράσεις ή να οδηγήσει σε νομικές συνέπειες. Αυτή η τελευταία φάση εξασφαλίζει ότι η ιστορία θα είναι θωρακισμένη απέναντι σε κριτική, αντιδράσεις και δημόσιο έλεγχο.

Όταν σκέφτεσαι εκ προοιμίου ότι κανείς δεν θα πιστέψει το ρεπορτάζ σου, τότε ενσωματώνεις στην έρευνα μηχανισμούς υπέρβασης αυτής της αμφισβήτησης. Η επιμέλεια πρέπει να γίνεται με βάση την υπόθεση ότι κάθε εικασία είναι λανθασμένη, γιατί με αυτόν τον τρόπο, οι δημοσιογράφοι και η αρχισυνταξία μπορούν να ενισχύσουν την έρευνα, να διασφαλίσουν τη δίκαιη αποτύπωση των γεγονότων και να παράγουν έργο με πραγματικό αντίκτυπο.

Πιέσεις για τον κλάδο

Η ερευνητική δημοσιογραφία απαιτεί περισσότερο χρόνο και συγκέντρωση, καθώς και προσεκτικότερη επιμέλεια σε σχέση με άλλα είδη ρεπορτάζ, γι’ αυτό και η χρηματοδότηση αποτελεί ένα συνεχές πρόβλημα. Τα μικρά ΜΜΕ δυσκολεύονται συχνά να παρέχουν επαρκή υποστήριξη για την επιμέλεια κάθε θέματος, γεγονός που μπορεί να καθυστερήσει τη δημοσίευση, αφού η διαδικασία πρέπει να είναι εξαιρετικά σχολαστική.

«Ή θα ξοδέψεις άπειρο χρόνο και ενέργεια σε κάθε θέμα, πράγμα που οδηγεί σε μικρότερο αριθμό ερευνών, ή θα προσλάβεις περισσότερους ανθρώπους. Πού θα βρεις, όμως, τα χρήματα;» λέει ο Σι.

Τα τελευταία χρόνια, ένας τρόπος να αντιμετωπιστεί η έλλειψη πόρων είναι η συνεργατική ερευνητική δημοσιογραφία, όπου διαφορετικά μέσα δουλεύουν μαζί. Αυτό, όμως, έχει τις δικές του προκλήσεις στο στάδιο της επιμέλειας από την αρχισυνταξία. Κάθε Μέσο έχει τα δικά του πρότυπα και ύφος γραφής, κάτι που μπορεί να περιπλέξει τη διαδικασία δημοσίευσης. Ο Σι θυμάται να εξετάζει μια ιστορία που είχε ήδη λάβει έγκριση από την αρχισυνταξία, την οποία ο ίδιος έκρινε ακατάλληλη προς δημοσίευση. Για να ξεπεραστούν αυτές οι διαφορές απαιτείται, όπως λέει, καθαρή κρίση, σωστή συνεννόηση και να δοθεί προτεραιότητα στην ποιότητα έναντι της ευκολίας.

«Τα διαφορετικά πρότυπα, ειδικά σε συνεργατικά εγχειρήματα, είναι μια πρόκληση. Η κάθε ομάδα ακολουθεί τα δικά της πρότυπα», εξηγεί. «Το ερώτημα είναι πώς βρίσκεις κοινό έδαφος για να παραχθεί ένα δημοσιεύσιμο θέμα».

Η αρχισυνταξία ως κριτήριο ποιότητας

Για τον Σι, η ποιότητα μιας ιστορίας αξιολογείται με βάση το κατά πόσο καταφέρνει να κρατήσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη μέχρι το τέλος. Όταν αξιολογεί δουλειές για δημοσιογραφικά βραβεία, λέει πως συχνά ρωτά τους συναδέλφους του αν θα διάβαζαν ένα θέμα μέχρι τέλους, αν δεν ήταν μέλη της κριτικής επιτροπής. Πολλά θέματα, παρότι τεκμηριωμένα και τεχνικά άρτια, τελικά «χάνουν» το αναγνωστικό κοινό. Η ερευνητική δημοσιογραφία, τονίζει, δεν αρκεί να είναι ακριβής. Πρέπει να σε «τραβάει». Τα δεδομένα, τα στοιχεία και οι αποδείξεις είναι απαραίτητα. Η αφήγηση, όμως, είναι τελικά αυτή που δίνει πνοή στην ιστορία και της επιτρέπει να αγγίξει το ευρύ κοινό.

Το να επιμελείσαι ένα κείμενο με αυτό κατά νου, είναι ταυτόχρονα τέχνη και επιστήμη. Απαιτεί υπομονή, διορατικότητα και την προσοχή διαρκώς στραμμένη στο αναγνωστικό κοινό. Στόχος είναι μια αληθινή και ανθρώπινη αφήγηση, ακριβής αλλά ευανάγνωστη, με άμεσο αποτύπωμα και διάρκεια στον χρόνο.

«Εάν έβλεπα ένα θέμα σε μια εφημερίδα, θα διάβαζα τις πρώτες δύο παραγράφους, για να δω αν αξίζει να συνεχίσω», λέει. «Η ερευνητική δημοσιογραφία βασίζεται σε γεγονότα, τα οποία όμως κάποιες φορές είναι “στεγνά”. Το ερώτημα είναι πώς να τα κάνεις ενδιαφέροντα. Πώς να τα χρησιμοποιήσεις για να συνθέσεις μια ιστορία που θέλει να διαβάσει ο κόσμος. Μπορεί να έχεις τους αριθμούς, τα στοιχεία, τα σωστά δεδομένα και η δουλειά σου να είναι άρτια. Εάν όμως δεν κυλάει ευχάριστα, κανείς δεν θα διαβάσει το θέμα μέχρι τέλους».