Green to Gray: Δεδομένα, βουνά και η πολιτική της γης    

Η Ευρώπη οικοδομείται με ασταμάτητο ρυθμό. Κέντρα εφοδιασμού ξεφυτρώνουν εκεί όπου άλλοτε απλώνονταν καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Ανεμογεννήτριες υψώνονται πάνω στις κορυφογραμμές των βουνών. Βιομηχανικές ζώνες καταλαμβάνουν τη θέση υγροτόπων. Ό,τι κάποτε ήταν πράσινο, μετατρέπεται σταδιακά σε γκρίζο.

Η διασυνοριακή έρευνα «Green to Gray», που συντονίστηκε από το Arena for Journalism in Europe και σήμερα βρίσκεται στη βραχεία λίστα υποψηφιοτήτων για τα φετινά Sigma Awards, επιχείρησε να απαντήσει σε ένα φαινομενικά απλό ερώτημα: Πόση φύση χάνει η Ευρώπη εξαιτίας της δόμησης; 

Για να δοθεί απάντηση, χρειάστηκαν δορυφορικές εικόνες, εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, ρεπορτάζ στο πεδίο σε πολλές χώρες και σε απομακρυσμένες περιοχές, αλλά και μήνες ελέγχων και συζητήσεων ανάμεσα σε δημοσιογράφους και επιστήμονες, προκειμένου να συμφωνηθεί τι μπορεί να θεωρηθεί επαρκής απόδειξη. 

Έντεκα δημοσιογραφικές ομάδες, ένας κοινός στόχος  

Ο σπόρος της έρευνας φυτεύτηκε στη Νορβηγία. 

Μια ομάδα της Νορβηγικής Ραδιοτηλεόρασης (Norwegian Broadcasting Corporation, NRK) συνεργάστηκε με επιστήμονες του Νορβηγικού Ινστιτούτου Έρευνας για τη Φύση (Norwegian Institute for Nature Research, NINA), για να χαρτογραφήσει την απώλεια φυσικών εκτάσεων στη χώρα, αξιοποιώντας δορυφορικές εικόνες. Όταν η Ζεϊνέπ Σεντέκ (Zeynep Şentek), συντονίστρια της έρευνας «Green to Gray», διευθύντρια του Arena Climate Network, δημοσιογράφος και μέλος του διοικητικού συμβουλίου της ανεξάρτητης μη κερδοσκοπικής πλατφόρμας The Black Sea, είδε τη δουλειά τους, αμέσως σκέφτηκε ότι αυτό θα μπορούσε να γίνει κάτι πολύ μεγαλύτερο.

«Ενθουσιάζομαι πολύ με τις έρευνες», λέει. «Δεν ήμουν σίγουρη εάν πρακτικά θα μπορούσε να επεκταθεί και σε άλλες χώρες — εάν η μεθοδολογία θα λειτουργούσε και αλλού — αλλά πραγματικά ξετρελάθηκα με την ιδέα», παραδέχεται. 

Για να διερευνήσουν αυτή τη δυνατότητα, η ομάδα του Arena κάλεσε το NRK και το NINA σε συνάντηση στο συνέδριο Climate Arena το 2024, μαζί με εκπροσώπους και άλλων μέσων ενημέρωσης εθνικής εμβέλειας. Στόχος ήταν να εξετάσουν τη μεθοδολογία και να συζητήσουν πώς θα μπορούσε να προσαρμοστεί πέρα από τα σύνορα της Νορβηγίας. Εκείνη η συζήτηση αποτέλεσε το πρώτο ουσιαστικό βήμα για ευρύτερη συνεργασία. 

Η επέκταση της έρευνας σε ευρωπαϊκό επίπεδο σήμαινε ότι έπρεπε να πειστούν δημοσιογραφικές ομάδες, να εξασφαλιστεί χρηματοδότηση και — κυρίως — να δεχθούν οι επιστήμονες να προσαρμόσουν το μοντέλο τους. 

«Κατά κάποιον τρόπο, δεν είχαν καμία υποχρέωση να το κάνουν», εξηγεί η Σεντέκ. «Η επέκταση ενός εγχειρήματος σε ευρωπαϊκό επίπεδο σημαίνει επιπλέον δουλειά. Θα έπρεπε να μοιραστούν την εμπειρία τους και να βελτιώσουν τη μεθοδολογία. Όμως, ήταν πολύ ανοιχτοί και ιδιαίτερα ενθουσιασμένοι». 

Τελικά, στο εγχείρημα συμμετείχαν έντεκα μέσα — ένας συνδυασμός μεγάλων οργανισμών και μικρότερων ερευνητικών ομάδων. Ανάμεσά τους, το Reporters United, δίκτυο που στηρίζει την ερευνητική δημοσιογραφία στην Ελλάδα, και η πλατφόρμα The Black Sea. 

«Δεν μπορεί να συμμετέχουν μόνο τα μεγάλα μέσα», επισημαίνει η Σεντέκ. «Αυτό δεν θα ήταν δίκαιο. Οι μικρότερες ομάδες μπορούν να κάνουν εξαιρετική δουλειά, αλλά συχνά δεν έχουν πρόσβαση σε τέτοιου είδους διασυνοριακές συνεργασίες. Προσπαθήσαμε, λοιπόν, να βρούμε αυτήν την ισορροπία», καταλήγει. 

Συνολικά, τα newsroom που έλαβαν μέρος στην έρευνα ήταν: Datadista (Ισπανία), De Standaard (Βέλγιο), Die Zeit (Γερμανία), Facta (Ιταλία), Gazeta Wyborcza (Πολωνία),  Le Monde (Γαλλία), Long Play (Φινλανδία), NRK (Νορβηγία), Reporters United (Ελλάδα), The Black Sea (Τουρκία), και The Guardian (Ηνωμένο Βασιλείο). 

Όταν δημοσιογράφοι και επιστήμονες δεν μιλούν την ίδια γλώσσα 

Στον πυρήνα της έρευνας βρισκόταν, όπως λέει η Σεντέκ, «ένα ιδιαίτερα απαιτητικό εγχείρημα σε επίπεδο δεδομένων»: ο εντοπισμός της τεχνητής κάλυψης γης — της επέκτασης, δηλαδή ,του δομημένου χώρου εις βάρος φυσικών και αγροτικών εκτάσεων — με τη χρήση δορυφορικών εικόνων και τεχνητής νοημοσύνης. 

Ο Ζάντερ Βέντερ (Zander Venter), επιστημονικός συνεργάτης του NINA, είχε αναπτύξει αρχικά τη μεθοδολογία για τη Νορβηγία. Στη συνέχεια, κλήθηκε να την προσαρμόσει σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο. 

«Ο ρόλος μου ήταν να δημιουργήσω τον χάρτη, χρησιμοποιώντας δορυφορικά δεδομένα και τους αλγορίθμους που είχαμε αναπτύξει στη Νορβηγία, προσαρμόζοντάς τους σε ευρωπαϊκή κλίμακα», εξηγεί. 

Η οικολογική ποικιλομορφία της Ευρώπης αποδείχθηκε μεγάλη πρόκληση. 

«Στην Ευρώπη, υπάρχουν τεράστιες κλιματικές και περιβαλλοντικές διαφορές από τον Βορρά στον Νότο και από τη Δύση στην Ανατολή», λέει ο Βέντερ. «Έπρεπε να προσαρμόσουμε τον αλγόριθμο, ώστε να χαρτογραφεί με ακρίβεια την κάλυψη γης σε πολύ διαφορετικές περιοχές». 

Οι χρονοσειρές δορυφορικών εικόνων αναλύθηκαν μέσω μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης, για να εντοπιστούν αλλαγές. Ωστόσο, τα αρχικά αποτελέσματα δεν επαρκούσαν από μόνα τους. 

«Καθοδήγησα, επίσης, τους δημοσιογράφους στη διαδικασία επαλήθευσης», αναφέρει ο Βέντερ. «Ήταν αναγκαίο να προκύψουν στατιστικά αξιόπιστες εκτιμήσεις έκτασης (να μπορούμε, δηλαδή, να προσδιορίσουμε πόση γη χάθηκε ανά χώρα), καθώς και να μετρήσουμε την ακρίβεια του χάρτη και να διορθωθούν τα σφάλματα». 

Σε αυτό το σημείο, αναδείχθηκε μια γόνιμη ένταση. 

«Για τους επιστήμονες, η αβεβαιότητα αποτελεί συστατικό στοιχείο της καινοτομίας», τονίζει η Σεντέκ. «Τα περιθώρια σφάλματος είναι αναμενόμενα. Για τους δημοσιογράφους, όμως, η μεθοδολογία οφείλει να είναι απολύτως τεκμηριωμένη. Πρέπει να μπορούμε να διατυπώσουμε με σαφήνεια: τόση είναι η απώλεια γης». 

Η ομάδα επανερχόταν διαρκώς στους υπολογισμούς, βελτιώνοντας τις εκτιμήσεις και επανεξετάζοντας τα αποτελέσματα. Η διαδικασία επαλήθευσης περιλάμβανε διασταύρωση των εξαγόμενων αποτελεσμάτων της τεχνητής νοημοσύνης με ανθρώπινη αξιολόγηση. Και τότε προέκυψε κάτι απρόσμενο. 

«Στο τέλος, τα αποτελέσματα μας φάνηκαν ασυνήθιστα», θυμάται η Σεντέκ. «Όταν τα ελέγξαμε εκ νέου, διαπιστώσαμε ότι, σε πολλές περιπτώσεις, η τεχνητή νοημοσύνη είχε δίκιο και η ανθρώπινη κρίση είχε σφάλει. Είχαμε επαληθεύσει λανθασμένα τα ευρήματα. Εκεί συνειδητοποιήσαμε ότι, ενίοτε, ίσως χρειάζεται να δείχνουμε μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στην τεχνητή νοημοσύνη». 

Το τελικό σύνολο δεδομένων παρείχε σε κάθε μέσο συγκρίσιμα και στατιστικά τεκμηριωμένα εθνικά στοιχεία αλλά και τη δυνατότητα να τα συνδέσει με τις τοπικές πραγματικότητες. 

Για όσους ενδιαφέρονται — ακόμη και χωρίς εξειδίκευση στα δεδομένα — έχει δημιουργηθεί ένας απλουστευμένος οδηγός τεσσάρων βημάτων. Η πλήρης μεθοδολογία είναι διαθέσιμη εδώ. 

Μια ήπειρος υπό διαρκή οικοδόμηση  

Τα ευρήματα προκαλούν αίσθηση. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, φυσικές και αγροτικές εκτάσεις που αντιστοιχούν κάθε χρόνο σε χιλιάδες γήπεδα ποδοσφαίρου μετατρέπονται σε δομημένες επιφάνειες. Ο ετήσιος ρυθμός κάλυψης γης αποδεικνύεται κατά 1,5 φορά υψηλότερος από τις επίσημες εκτιμήσεις του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (European Environment Agency, EEA). Μόνο κατά την περίοδο 2018–2023, η συνολική μετατροπή γης αντιστοιχεί σε έκταση συγκρίσιμη με το μέγεθος της Κύπρου. 

Στη Σκανδιναβία, χάνονται δάση, στον ευρωπαϊκό Νότο οι ακτογραμμές συρρικνώνονται, ενώ στην Κεντρική Ευρώπη περιορίζονται διαρκώς οι γεωργικές εκτάσεις. Η Τουρκία, η Πολωνία, η Γαλλία και η Γερμανία καταγράφουν τις μεγαλύτερες απώλειες ως προς τη συνολική απώλεια γης, ενώ μικρότερες χώρες, όπως η Ολλανδία και το Βέλγιο, εμφανίζουν τις υψηλότερες απώλειες σε αναλογία με την έκτασή τους. Στην Ελλάδα, περίπου το 30% ορεινών περιοχών που μέχρι πρότινος θεωρούνταν «ανέγγιχτες» επηρεάζεται από έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας με άδεια παραγωγής. 

Οι αιτίες υπερβαίνουν κατά πολύ τη στεγαστική ζήτηση. Η βιομηχανική επέκταση, τα κέντρα εφοδιασμού που συνδέονται με το παγκόσμιο ηλεκτρονικό εμπόριο, τα μεγάλα έργα υποδομής, οι τουριστικές αναπτύξεις, οι εγκαταστάσεις ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και οι βιομηχανικές ζώνες παραγωγής συνιστούν βασικούς παράγοντες της αυξανόμενης δόμησης.  

Σε όλες τις χώρες διαγράφεται ένα κοινό μοτίβο: η Ευρώπη οικοδομείται αδιάκοπα — συχνά σε οικολογικά ευαίσθητες περιοχές και συχνά πριν να επικαιροποιηθούν τα χωροταξικά σχέδια και τα πλαίσια προστασίας. 

Όπως επισημαίνει η Σεντέκ: 

Το πρόβλημα είναι ότι οικοδομούμε ασταμάτητα — τεράστια κέντρα εφοδιασμού, γιγαντιαίες βιομηχανικές μονάδες, πολυτελείς κατοικίες, μεγάλης κλίμακας τουριστικές εγκαταστάσεις. Πρόκειται για έναν καταναλωτισμό χωρίς όρια. Και αυτός ο καταναλωτισμός προϋποθέτει διαρκώς νέα δόμηση. 

Τουρκία: Όταν μια γνωστή πραγματικότητα μετριέται σε αριθμούς 

Η Τουρκία ξεχώρισε από νωρίς στα δεδομένα. 

Όταν οι πρώτοι υπολογισμοί την έφεραν στην κορυφή της κατάταξης όσον αφορά στην απώλεια γης λόγω οικοδόμησης, η Σεντέκ κατάλαβε ότι ήταν απαραίτητη η συμμετοχή ενός τουρκικού μέσου ενημέρωσης. «Ήταν προφανές ότι εκεί υπήρχε ένα μεγάλο θέμα», λέει. Το newsroom του The Black Sea ανέλαβε την έρευνα. Τα αποτελέσματα επιβεβαίωσαν αυτό που πολλοί πολίτες ήδη υποψιάζονταν, αλλά δεν είχαν ποτέ δει να αποτυπώνεται σε αριθμούς. 

«Δεν μας εξέπληξε η οικοδομική έξαρση», εξηγεί η Σεντέκ. «Αυτό που δεν γνωρίζαμε ήταν η έκτασή της. Όταν μπορείς να προσδιορίσεις με ακρίβεια πόση γη χάθηκε σε πέντε χρόνια, το ζήτημα γίνεται απτό και αντιληπτό». 

Από το 2018 έως το 2023 χάθηκαν κάτι λιγότερο από 2 εκατομμύρια στρέμματα (1.860 km²) φυσικού περιβάλλοντος και καλλιεργήσιμης γης, μια έκταση μεγαλύτερη από το ευρύτερο Λονδίνο. 

Σύμφωνα με την ίδια, οι παράγοντες ήταν πολλαπλοί: εκτεταμένες βιομηχανικές ζώνες, μεγάλα έργα υποδομής με κρατική στήριξη («mega projects»), αεροδρόμια και κέντρα εφοδιασμού, παράκτια τουριστικά συγκροτήματα, καθώς και επεκτάσεις σε αγροτικές εκτάσεις και υγροτόπους. 

«Το θέμα είναι βαθιά πολιτικό», υπογραμμίζει. «Τι θυσιάζεις για να χτίσεις κάτι άλλο; Εκεί φαίνονται οι πραγματικές προτεραιότητες». 

 Το θέμα είναι βαθιά πολιτικό. Τι θυσιάζεις για να χτίσεις κάτι άλλο; Εκεί φαίνονται οι πραγματικές προτεραιότητες.

Ζεϊνέπ Σεντέκ, Συντονίστρια της έρευνας «Green to Gray»

Σε ορισμένες περιπτώσεις, δάση εκχερσώθηκαν για την κατασκευή αεροδρομίων. Σε άλλες, καλλιεργήσιμες εκτάσεις μετατράπηκαν σε βιομηχανικές ζώνες που παράγουν εξαρτήματα αυτοκινήτων για εξαγωγή. Αγρότες περιέγραψαν πως έχασαν τη γη τους λόγω αναπτυξιακών έργων με κρατική υποστήριξη. 

«Μου πήραν απλώς τη γη», είπε ένας αγρότης στους δημοσιογράφους. Κατέθεσε μεν αγωγή, «αλλά όταν στρέφεσαι νομικά κατά του Κράτους, ξέρεις ότι δύσκολα θα δικαιωθείς», σχολίασε η Σεντέκ. 

Τα ευρήματα είχαν τέτοια απήχηση που έφτασαν μέχρι το τουρκικό κοινοβούλιο, πυροδοτώντας αιτήματα για περαιτέρω διερεύνηση. 

«Οι πολίτες δεν γνωρίζουν πόση γη έχει χαθεί για έργα που συχνά δεν είναι αναγκαία», τονίζει η Σεντέκ. «Όταν τους δείχνεις δορυφορικές εικόνες «πριν» και «μετά», και εξηγείς ότι πρόκειται για ένα μόνο έργο, ενώ υπάρχουν εκατοντάδες ακόμη, η εικόνα γίνεται συγκλονιστικά ισχυρή». 

Ελλάδα: Η ενεργειακή μετάβαση και τα απάτητα βουνά (που πατήθηκαν)  

Στην Ελλάδα, το Reporters United επικεντρώθηκε σε ορεινές περιοχές άνευ δρόμων (ΠΑΔ). Γι’ αυτό, όπως εξηγεί η δημοσιογράφος (του Reporters United), Δάφνη Καράβολα, το πανευρωπαϊκό σύνολο δεδομένων αποτέλεσε το σημείο εκκίνησης: «Ο αλγόριθμος αναπτύχθηκε στη Νορβηγία. Η Ελλάδα, όμως, έχει εντελώς διαφορετικό ανάγλυφο και κλίμα. Έτσι, χρησιμοποιήσαμε τη βάση δεδομένων κυρίως ως ποιοτικό οδηγό». 

Η ομάδα συνδύασε τα ευρωπαϊκά δεδομένα με στοιχεία για οικολογικά πολύτιμες ζώνες που είχαν καταγραφεί από ερευνητές βιοποικιλότητας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και με δεδομένα από τη Ρυθμιστική Αρχή Αποβλήτων Ενέργειας και Υδάτων (ΡΑΑΕΥ) σχετικά με τις άδειες για ανεμογεννήτριες. 

Το αποτέλεσμα ήταν σοκαριστικό. 

«Σχεδόν ένα στα τρία απάτητα βουνά — περίπου το 30% — απειλείται από έργα με άδεια παραγωγής», αναφέρει η Καράβολα. 

Το επιτόπιο ρεπορτάζ στο όρος Βέρμιο — πρώην περιοχή καύσης λιγνίτη που μετατρέπεται σε περιοχή ανανεώσιμων πηγών — αποκάλυψε μια πολύπλοκη πραγματικότητα. 

Δημοσιογράφοι του Reporters United επισκέφθηκαν το Βέρμιο και το Άσκιο στη Μακεδονία για δύο λόγους: η δορυφορική ανάλυση έδειξε ότι το Βέρμιο ήταν η πλέον επιβαρυμένη περιοχή, ενώ η συμμετοχή της Amazon ως παγκόσμιου επιχειρηματικού παίκτη ανέδειξε ευρύτερα ερωτήματα σχετικά με την κλίμακα και την εταιρική ευθύνη. 

Στην περιοχή αυτή, σύμφωνα με την έρευνα, κατασκευάζεται ένα μεγάλο αιολικό έργο με 59 ανεμογεννήτριες και συνολική ισχύ σχεδόν 291 MW, που αναμένεται να ολοκληρωθεί την άνοιξη του 2026. Πίσω από το έργο βρίσκεται η Amazon, η οποία ανακοίνωσε τον Νοέμβριο του 2024 επένδυση 1 δισεκατομμυρίου δολαρίων σε αιολικά πάρκα στο Βέρμιο και την Πελοπόννησο, με δέσμευση να αγοράζει την παραγόμενη ενέργεια για 15 χρόνια. Η έρευνα επισημαίνει ότι τμήματα αυτού του έργου βρίσκονται μέσα σε επίσημα χαρτογραφημένες περιοχές χωρίς δρόμους, ζώνες που οι επιστήμονες θεωρούν από τα πιο παρθένα φυσικά οικοσυστήματα της Ελλάδας. 

«Ναι, υπάρχει μια στροφή μακριά από τα ορυκτά καύσιμα», σημειώνει η Καράβολα. «Αλλά με ποιους όρους και με ποιο κόστος; Υπάρχει τρόπος να γίνει η πράσινη μετάβαση, χωρίς να καταστρέφονται ανέγγιχτες φυσικές περιοχές;» 

Το ρεπορτάζ στο πεδίο αποκάλυψε στοιχεία αθέατα από τους δορυφόρους: 

«Όταν επισκέπτεσαι την περιοχή, βλέπεις πράγματα που δεν μπορείς να μετρήσεις από απόσταση: κορμούς κομμένους και αφημένους στην άκρη, νέους δρόμους μέσα σε περιοχές χωρίς υποδομές. Η καταστροφή ήταν πολύ μεγαλύτερη από ό,τι μπορούσαμε να υπολογίσουμε εξ αποστάσεως», επισημαίνει. 

Τοπικά κινήματα πολιτών διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο, διευκολύνοντας την πρόσβαση και καθοδηγώντας τους δημοσιογράφους μέσα στο ορεινό ανάγλυφο. Αντίθετα, όπως διαβάζουμε στο ρεπορτάζ, η εταιρεία Aer Soléir αρνήθηκε να ξεναγήσει την ομάδα στο έργο της και πρότεινε στους δημοσιογράφους να επιστρέψουν μετά την ολοκλήρωση της κατασκευής, όπως σημειώνει η Καράβολα.

Το ρεπορτάζ ανέδειξε ένα πολιτικό παράδοξο: η επέκταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας προχωρά ταχύτερα από την επικαιροποίηση των χωροταξικών σχεδίων και των περιβαλλοντικών ζωνών. Παράλληλα, εκτός από την Amazon, άλλες μεγάλες εταιρείες ενέργειας — όπως η ΔΕΗ, η Iberdrola, η EDF και η EDP — έχουν κατασκευάσει ή κατασκευάζουν αιολικά πάρκα σε προηγουμένως ανέγγιχτες περιοχές, έκτασης συνολικά 1.487 στρεμμάτων, ανοίγοντας 60 χλμ. νέων δρόμων. 

«Οι αριθμοί ήταν συγκλονιστικοί», υπογραμμίζει η Καράβολα. «Αλλά ακόμη πιο σημαντικό ήταν να συνειδητοποιήσουμε ότι δεν πρόκειται για μεμονωμένη περίπτωση. Η Ευρώπη χάνει φυσικές εκτάσεις κάθε μέρα». 

Η έρευνα «Green to Gray» ξεχώρισε ανάμεσα σε 543 συμμετοχές από 84 χώρες και είναι ένα από τα 31 υποψήφια πρότζεκτ για τα Sigma Awards 2026, τα διεθνή βραβεία που αναδεικνύουν την κορυφαία δημοσιογραφία δεδομένων. Ο έμπειρος κριτής Kuek Ser Kuang Keng τονίζει ότι «φέτος η ποιότητα και η καινοτομία των πρότζεκτ ξεπερνά κάθε προσδοκία» — και το «Green to Gray» είναι ένα από αυτά που κάνουν τη διαφορά. Οι νικητές θα ανακοινωθούν την άνοιξη του 2026. 

Η έρευνα «Green to Gray» συγχρηματοδοτήθηκε από το Journalismfund Europe και από το IJ4EU.