Η εφημερίδα κλείνει. Ωστόσο, ένα νέο εγχείρημα της χαρίζει ψηφιακή αθανασία.
Αυτό το θέμα δημοσιεύθηκε αρχικά από το Columbia Journalism Review στις 5/11/2026. Μεταφράστηκε στα ελληνικά από το iMEdD και αναδημοσιεύεται εδώ, κατόπιν άδειας. Οποιαδήποτε άδεια αναδημοσίευσης υπόκειται στην έγκριση του αρχικού εκδότη. Διαβάστε το αρχικό άρθρο εδώ.
Μετάφραση:Το παρόν κείμενο γράφτηκε αρχικά στα αγγλικά και μεταφράστηκε στα ελληνικά με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης. Τον έλεγχο και την επιμέλεια της μετάφρασης έκανε η δημοσιογράφος Κατερίνα Βουτσινά.
Κεντρική εικόνα: Ιδιοκτήτης περιπτέρου ξεφυλλίζει την εφημερίδα της Novaya Gazeta στη Μόσχα της Ρωσίας, 25 Ιουλίου 2014. Φωτογραφία: EPA/YURI KOCHETKOV.
Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, η Novaya Gazeta, μία από τις σημαντικότερες ανεξάρτητες εφημερίδες της Ρωσίας, κατέγραφε την πορεία της χώρας: τις προσδοκίες για δημοκρατία, την οικονομική κατάρρευση, τα χρόνια της ευημερίας, τη βαθιά ριζωμένη διαφθορά, την κρατική καταστολή, τους πολέμους και την άνοδο του καθεστώτος Πούτιν. Σε όλη αυτή την περίοδο, η Novaya Gazeta βρέθηκε αντιμέτωπη με αλλεπάλληλες απόπειρες φίμωσης: από εξοντωτικές κυβερνοεπιθέσεις έως τη δολοφονία έξι δημοσιογράφων της. Ο Ντμίτρι Μουράτοφ (Dmitry Muratov), συνιδρυτής και πρώην αρχισυντάκτης της εφημερίδας, τους έχει χαρακτηρίσει «θύματα πολέμου». Τον Απρίλιο του 2022, λίγο μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, ο Μουράτοφ δέχθηκε επίθεση μέσα σε τρένο. Οι δράστες τον περιέλουσαν με κόκκινη μπογιά αναμεμειγμένη με ακετόνη. Χρειάστηκε να υποβληθεί σε σειρά χειρουργικών επεμβάσεων, ενώ υπέστη και απώλεια όρασης.
Καθώς ο πόλεμος και η καταστολή του Τύπου από τη Ρωσία εντείνονταν, η Novaya Gazeta φιμώθηκε, η ιστοσελίδα της μπλοκαρίστηκε, η αίθουσα σύνταξής της δέχτηκε έφοδο και ο αρχισυντάκτης της συνελήφθη. Ωστόσο, συνέχισε να λειτουργεί, εξυπηρετώντας τους αναγνώστες της όσο καλύτερα μπορούσε, παρακάμπτοντας τους περιορισμούς, χρησιμοποιώντας γλώσσα εγκεκριμένη από το Κρεμλίνο, διανέμοντας χέρι με χέρι ένα περιοδικό μικρής κυκλοφορίας και δημοσιεύοντας άρθρα στο Telegram και στο YouTube. Ο Μουράτοφ χαρακτήρισε αυτή τη μορφή δημοσιογραφίας «το δικό μας σαμιζντάτ». Τον Σεπτέμβριο, ο χαρακτηρισμός της Novaya Gazeta ως «ξένου πράκτορα» επέβαλε νέους και καταστροφικούς περιορισμούς. Την προπερασμένη εβδομάδα, η Novaya Gazeta εκδιώχθηκε από τα γραφεία της και ανακοίνωσε ότι θα κλείσει οριστικά στις 9 Νοεμβρίου. «Δεν πεθάναμε, μας σκότωσαν», δήλωσε ο Μουράτοφ.
Καθώς η Σερβία οδεύει προς τις εκλογές, τα ανεξάρτητα MME αντιμετωπίζουν τις πιο έντονες πιέσεις των τελευταίων δεκαετιών
Δημοσιογράφοι και εκπρόσωποι των μέσων ενημέρωσης περιγράφουν στο Reuters Institute πώς οι αβάσιμες αγωγές, οι διαδικτυακές απειλές και οι σωματικές επιθέσεις έχουν ενταθεί τα τελευταία χρόνια.
Μια οργάνωση με την ονομασία Kronika επιχειρεί να ανατρέψει αυτήν την κατάσταση. Ιδρύθηκε το 2022, ως πρωτοβουλία της PEN America και του Bard College, με στόχο να διασώσει σε ψηφιακή μορφή το έργο ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης και δημοσιογράφων που κινδυνεύουν να σβηστούν από τη δημόσια μνήμη εξαιτίας της λογοκρισίας, των διώξεων ή του πολέμου. Εδώ και μήνες, εργάζεται για να αναρτήσει ολόκληρο το αρχείο της Novaya Gazeta στο διαδίκτυο, από τις πρώτες έντυπες εφημερίδες έως ειδικές ενότητες και περιφερειακές εκδόσεις, και να καταστήσει δυνατή την αναζήτηση σε ρωσικά και αγγλικά. Το αρχείο περιλαμβάνει ακόμη και την πλήρη σειρά του That Same Novaya Gazeta, μιας εβδομαδιαίας έκδοσης σε μορφή PDF που ξεκίνησε η συντακτική ομάδα το 2023, αφού ανακλήθηκε η άδεια έκδοσής της σε έντυπη μορφή. Όπως μου είπε ο Μουράτοφ, χωρίς αυτό το αρχείο, η Ρωσία θα είχε χάσει όχι μόνο την ανεξάρτητη δημοσιογραφία, αλλά και ένα πολύτιμο κομμάτι της ιστορικής της μνήμης. «Δεν θα γνωρίζαμε πώς διαμορφώνονται οι δικτατορίες».
Η Μ. Γκέσεν, συγγραφέας, αρθρογράφος γνώμης στους New York Times και συνάδελφός μου στη Σχολή Δημοσιογραφίας Craig Newmark του Πανεπιστημίου CUNY, είναι μία από τις συνιδρύτριες της Kronika. Η ίδια έχει χαρακτηρίσει τη Novaya Gazeta ως «την ανεξάρτητη εφημερίδα με τη μεγαλύτερη συνεχή παρουσία στην ιστορία της Ρωσίας». Υπό αυτό το πρίσμα, η δημιουργία του αρχείου αποτελεί «ένα εξαιρετικό γεγονός». Η Γκέσεν θυμήθηκε την επιστροφή της στη Σοβιετική Ένωση το 1991, αυτή τη φορά ως δημοσιογράφος, αφού είχε μεταναστεύσει στις Ηνωμένες Πολιτείες με την οικογένειά της όταν ήταν ακόμη έφηβη. «Δεν μπορώ πραγματικά να περιγράψω πώς είναι να εργάζεσαι ως δημοσιογράφος σε μια χώρα που δεν έχει ιστορία», είπε. «Δεν είχα ιδέα αν ο κόσμος γνώριζε για τα γκουλάγκ, αν πίστευε ότι υπήρξε Μεγάλη Τρομοκρατία (Great Terror), αν γνώριζε ότι η Σοβιετική Ένωση και ο Χίτλερ είχαν συνάψει σύμφωνο μη επιθετικότητας και μοίρασαν μεταξύ τους την Ευρώπη. Είναι πραγματικά πολύ αποπροσανατολιστικό για έναν δημοσιογράφο να συνειδητοποιεί πόσο εξαρτάσαι από μια κοινή ιστορική αφήγηση για να κάνεις τη βασική σου δουλειά. Αυτή ήταν η δική μου κινητοποίηση πίσω από την προσπάθεια να ξεκινήσω την Kronika πριν από τεσσεράμισι χρόνια».
Η Kronika έχει ως επίκεντρο τη Ρωσία, αλλά φιλοδοξεί να επεκτείνει τη δράση της και σε άλλες περιοχές του κόσμου. Εκτός από το Αρχείο Ανεξάρτητων Ρωσικών Μέσων Ενημέρωσης (Russian Independent Media Archive), διατηρεί και το Αρχείο Μέσων Ενημέρωσης της Κεντρικής Αμερικής (Central American Media Archive), ενώ σχεδιάζει να διευρύνει περαιτέρω το έργο της. Ένας από τους στόχους είναι να καταστεί πιο δύσκολο για αυταρχικούς ηγέτες όπως ο Πούτιν να ξαναγράψουν την ιστορία. «Προσπαθήσαμε σταδιακά να δημιουργήσουμε έναν δίαυλο για να εντάξουμε όλο το σημαντικό δημοσιογραφικό υλικό στο αρχείο», μου είπε ο Ιλία Βενιάβκιν (Ilia Venyavkin), υπεύθυνος επικοινωνίας της Kronika, αναφερόμενος στο ρωσικό αρχείο. «Συνειδητοποιήσαμε ότι υπάρχει ένα πολύ σημαντικό κενό». Με το πλήρες αρχείο της Novaya Gazeta να είναι πλέον διαθέσιμο, αυτό το κενό έχει καλυφθεί.
Η Kronika έχει ως επίκεντρο τη Ρωσία, αλλά φιλοδοξεί να επεκτείνει τη δράση της και σε άλλες περιοχές του κόσμου. Εκτός από το Αρχείο Ανεξάρτητων Ρωσικών Μέσων Ενημέρωσης (Russian Independent Media Archive), διατηρεί και το Αρχείο Μέσων Ενημέρωσης της Κεντρικής Αμερικής (Central American Media Archive), ενώ σχεδιάζει να διευρύνει περαιτέρω το έργο της. Ένας από τους στόχους είναι να καταστεί πιο δύσκολο για αυταρχικούς ηγέτες όπως ο Πούτιν να ξαναγράψουν την ιστορία. «Προσπαθήσαμε σταδιακά να δημιουργήσουμε έναν δίαυλο για να εντάξουμε όλο το σημαντικό δημοσιογραφικό υλικό στο αρχείο», μου είπε ο Ιλία Βενιάβκιν (Ilia Venyavkin), υπεύθυνος επικοινωνίας της Kronika, αναφερόμενος στο ρωσικό αρχείο. «Συνειδητοποιήσαμε ότι υπάρχει ένα πολύ σημαντικό κενό». Με το πλήρες αρχείο της Novaya Gazeta να είναι πλέον διαθέσιμο, αυτό το κενό έχει καλυφθεί.
Μερικά μέλη αυτής της ομάδας ένωσαν τις δυνάμεις τους για να δημιουργήσουν την Novaya Gazeta Europe, η οποία εδρεύει στη Λετονία και είναι ανεξάρτητη από τη ρωσική έκδοση. Ο Μουράτοφ εξακολουθεί να ζει στη Μόσχα, υπό ολοένα και πιο ασφυκτικές και επισφαλείς συνθήκες, με τη δημόσια αναγνωρισιμότητά του, τις διασυνδέσεις του και το Νόμπελ Ειρήνης που μοιράστηκε το 2021 με τη Μαρία Ρέσα από τις Φιλιππίνες να εξακολουθούν να λειτουργούν ως ασπίδα προστασίας. Κατάφερα να έρθω σε επαφή με τον Μουράτοφ μέσω ενός προσώπου της εμπιστοσύνης του, μόλις δύο ημέρες πριν από την ανακοίνωση της αναστολής της έκδοσης της Novaya Gazeta. Τον ρώτησα τι θα συνέβαινε αν το δημοσιογραφικό έργο της εφημερίδας εξαφανιζόταν ξαφνικά.
«Χωρίς αυτό το αρχείο, δεν θα γνωρίζαμε πώς ο Γκορμπατσόφ και ο Ρίγκαν κατέληξαν στη Σύνοδο του Ρέικιαβικ, η οποία μας χάρισε τριάντα χρόνια χωρίς πόλεμο», απάντησε, αναφερόμενος στην περίοδο μετά τη σύνοδο κορυφής που πραγματοποιήθηκε στην Ισλανδία το 1986. Ο Μουράτοφ συνέχισε αναφέροντας την κάλυψη της Novaya Gazeta για την καταστροφή του υποβρυχίου Kursk το 2000, τη συντριβή της πτήσης MH17 το 2014, που εκτελούσε δρομολόγιο από το Άμστερνταμ προς την Κουάλα Λουμπούρ και καταρρίφθηκε από ρωσικές δυνάμεις στην Ανατολική Ουκρανία, καθώς και τον βίαιο πόλεμο που διεξήγαγε ο Τσετσένος ηγέτης Ραμζάν Καντίροφ (Ramzan Kadyrov), με την υποστήριξη του Πούτιν, ως το είδος της δημοσιογραφικής κάλυψης που θα μπορούσε να χαθεί.
Το αρχείο της Novaya Gazeta, ωστόσο, δεν έχει ως μοναδικό στόχο τη διάσωση του παρελθόντος. Αποτελεί και μια προσπάθεια διεκδίκησης ενός διαφορετικού μέλλοντος, που θα βασίζεται στα διδάγματα της Ιστορίας. «Ζούμε σε έναν κόσμο όπου μόλις το 14% των ανθρώπων εμπιστεύεται τα γεγονότα, ενώ οι υπόλοιποι εμπιστεύονται τις δικές τους πεποιθήσεις», μου είπε ο Μουράτοφ. «Εάν εγκαταλείψουμε τα γεγονότα, δεν θα απομείνει τίποτα για να τροφοδοτήσει την τεχνητή νοημοσύνη και εκείνη θα αρχίσει να καταναλώνει τον εαυτό της. Για να μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να προσφέρει αξιόπιστη πληροφόρηση στις επόμενες γενιές, πρέπει να έχει πρόσβαση στο έργο σπουδαίων δημοσιογράφων, που σε ορισμένες περιπτώσεις έδωσαν ακόμη και τη ζωή τους για να αποκαλύψουν την αλήθεια και να καταγράψουν τα γεγονότα. Γι’ αυτό είναι τόσο σημαντικό».
