Δέκα πράγματα που μάθαμε στο φετινό Harry Evans Truth Tellers Summit

Εάν μαζέψεις πολλούς από τους κορυφαίους ερευνητές δημοσιογράφους και συντάκτες του κόσμου σε ένα μέρος, σίγουρα θα ακούσεις μερικές καλές ιστορίες: από τον Κρίστο Γκρόζεφ (Christo Grozev) που μιλάει για κατασκόπους και βίντεο με γάτες, μέχρι τον Αντράς Πετό (András Pethő) πάνω στο ερευνητικό ρεπορτάζ στην Ουγγαρία του Βίκτορ Όρμπαν (Viktor Orbán), και το πώς να υπερασπίζεσαι τις αρχές σου, ενώ οι συνθήκες για την ελευθερία του Τύπου γύρω σου γίνονται όλο και πιο ζοφερές.

Το Truth Tellers – η Διάσκεψη για την Ερευνητική Δημοσιογραφία που φέρει το όνομα του Σερ Χάρι Έβανς – περιελάμβανε, επίσης, ένα μήνυμα υποστήριξης από τον Πάπα, μια εξομολόγηση ότι η αρχισυντάκτρια του Reuters Αλεσσάντρα Γκαλόνι (Allessandra Galloni) διατηρεί τα ταριχευμένα ταχυδρομικά περιστέρια που χρησιμοποιούσαν οι πρώτοι δημοσιογράφοι του «στο υπόγειο» και την είδηση ότι ο Μάθιου Ρις (Matthew Rhys) – ο οποίος έπαιξε τον Ρώσο κατάσκοπο μπαμπά στην ταινία «Οι Αμερικανοί» – θα υποδυθεί τον θρυλικό εκδότη της εφημερίδας, Έβανς στο επερχόμενο δράμα του BBC του χρόνου, που βασίζεται στη ζωή του

Από περιγραφές για έρευνες στη Συρία μετά την πτώση ενός δικτάτορα, μέχρι την εναντίωση στους «tech bros», τους δισεκατομμυριούχους και τους πολιτικούς που μερικές φορές θα προτιμούσαν να φιμώσουν την ερευνητική δημοσιογραφία, ιδού μερικά από όσα μάθαμε στη φετινή συνάντηση.

1. Η απειλή για την ανεξάρτητη δημοσιογραφία αυξάνεται, ακόμη και στον δημοκρατικό κόσμο. Η Κριστιάν Αμανπούρ (Christiane Amanpour), επικεφαλής διεθνής παρουσιάστρια του CNN, δήλωσε ότι στο παρελθόν πολλοί από τους κινδύνους για τους δημοσιογράφους προέρχονταν από την «αντιπαράθεση με ηγέτες που απλά ήθελαν να σκοτώσουν τον αγγελιοφόρο και δεν ήθελαν να ακούσουν την αλήθεια» στις απολυταρχικές χώρες. Αλλά η κατάσταση πλέον είναι πιο περίπλοκη: «Τώρα στον δημοκρατικό κόσμο υφιστάμεθα απαράδεκτες απειλές από ηγέτες που πιστεύουν ότι υπάρχουμε για να είμαστε κόλακες και φερέφωνα, και να τους υποστηρίζουμε. Δεν τους αρέσει όταν λέμε την αλήθεια» είπε. «Πρέπει να καταλάβουμε ότι δεν είναι δουλειά μας να γινόμαστε αρεστοί σε οποιονδήποτε ηγέτη… Δουλειά μας είναι να υπηρετούμε τον λαό και να λέμε την αλήθεια στην εξουσία».

Πρέπει να καταλάβουμε ότι δεν είναι δουλειά μας να γινόμαστε αρεστοί σε οποιονδήποτε ηγέτη… Δουλειά μας είναι να υπηρετούμε τον λαό και να λέμε την αλήθεια στην εξουσία.

Κριστιάν Αμανπούρ (Christiane Amanpour), επικεφαλής διεθνής παρουσιάστρια του CNN

2. Οι δημοσιογράφοι πρέπει να υπερασπίζονται την αλήθεια για να καταπολεμήσουν τη δυσπιστία. Ο Πάτρικ Ράντεν Κιφ (Patrick Radden Keefe), ερευνητής δημοσιογράφος του New Yorker και συγγραφέας των βιβλίων «London Falling» και «Empire of Pain», δήλωσε ότι γίνεται μια επίθεση «στην ίδια την πραγματικότητα», η οποία προκαλείται εν μέρει από τους πολιτικούς ηγέτες που έχουν δαιμονοποιήσει τον Τύπο, αλλά και από την τεχνολογία και την τεχνητή νοημοσύνη που επηρεάζουν την κατανόηση των ανθρώπων για το τι είναι πραγματικό και τι είναι παραποιημένο. «Νομίζω ότι πρέπει να ενστερνιστούμε την ιδέα ότι η αλήθεια είναι όχι μόνο μια φιλοσοφική αρχή που χρήζει υπεράσπισης, αλλά και μια διαδικασία, ένας τρόπος να κάνεις τη δουλειά σου και να δείχνεις τη δουλειά σου», είπε. «Ας ελπίσουμε ότι, με μια κοινότητα ανθρώπων με παρόμοιες ιδέες οι οποίοι κάνουν αυτή τη δουλειά, με ακεραιότητα, και θέτοντας την εξουσία προ των ευθυνών της, θα μπορέσουμε να υπερασπιστούμε αυτές τις αρχές που μας έφεραν ως εδώ».

3. Να γράφεις λίγο κάθε μέρα… ακόμη και αν είσαι στη φυλακή. Ο Λεοπόλντο Λόπεζ (Leopoldo López), ο ηγέτης της αντιπολίτευσης της Βενεζουέλας, καταδικάστηκε σε 14 χρόνια κάθειρξη, επειδή συμμετείχε σε διαδηλώσεις κατά της δικτατορίας της Βενεζουέλας και πέρασε αρκετά χρόνια στη φυλακή προτού καταφέρει να διαφύγει από τη χώρα. Μεγάλο μέρος της φυλάκισής του το πέρασε σε ένα κελί μόνος του, 12 ώρες στο σκοτάδι, με «πολύ μικρή επαφή» με άλλους κρατούμενους ή τον έξω κόσμο. «Στην αρχή μπορούσα να διαβάζω και να γράφω. Αυτό μου το στέρησαν. Το να έχεις στιλό και χαρτί ήταν κάτι πολύτιμο. Μπόρεσα να γράψω πολλά, γιατί στις στρατιωτικές φυλακές, όταν θέλεις να διαμαρτυρηθείς, σου λένε «κάνε το γραπτώς». Έτσι, κάθε μέρα διαμαρτυρόμουν, και μου έδιναν ένα στιλό και ένα κομμάτι χαρτί. Αυτό σήμαινε ότι μπορούσα να γράψω». Με τον καιρό, είπε, κατάφερε να γράψει ένα βιβλίο.

4. Είναι πάντα χρήσιμο να μαθαίνεις τα εργαλεία του επαγγέλματος, ακόμη και αν βρίσκεσαι σε μια χώρα όπου δεν μπορείς να τα χρησιμοποιήσεις πλήρως. Η Άλια Ιμπραΐμ (Alia Ibrahim), συνιδρύτρια και διευθύνουσα σύμβουλος του Daraj, ενός λιβανέζικου ερευνητικού ιστότοπου, δήλωσε ότι κάποτε ρωτήθηκε από μαθητές της γιατί θα έπρεπε να εκπαιδευτούν στην ερευνητική δημοσιογραφία, ειδικά εφόσον ζούσαν σε μια χώρα όπου, εκείνη την εποχή, ήταν εξαιρετικά δύσκολο να δημοσιευτούν ρεπορτάζ που να ασκούν έλεγχο στην εξουσία. Τους απάντησε: «Ο λόγος που το κάνουμε είναι για να είμαστε σίγουροι ότι θα ξέρουμε πώς να το κάνουμε αν η κατάσταση βελτιωθεί. Όταν θα έχουμε πραγματική λογοδοσία». Πρόσφατα δημοσιεύματα του Daraj έχουν ταράξει τα νερά στον Λίβανο –και πέρυσι δέχτηκε 15 μηνύσεις. Ένα αποκαλυπτικό ρεπορτάζ για τα περιουσιακά στοιχεία του πρώην διοικητή της κεντρικής τράπεζας του Λιβάνου οδήγησε σε έρευνα για τον ισχυρότερο άνδρα της χώρας σε έξι χώρες και τελικά σε ποινική δίωξη. «Για τον Λίβανο, ήταν πραγματικά η πρώτη φορά που κάποιος ο οποίος σε μεγάλο βαθμό θεωρούνταν ανέγγιχτος, ένας από τους πιο ισχυρούς άνδρες στον Λίβανο, τέθηκε υπό εξέταση», είπε.

Παρομοίως, ο Αντράς Πετό, ιδρυτής και συνδιευθυντής του Direkt36, ενός ουγγρικού οργανισμού ερευνητικής δημοσιογραφίας που κυκλοφόρησε αποκαλυπτικά δημοσιεύματα κατά τη διάρκεια του καθεστώτος του πρώην ισχυρού άνδρα προέδρου Βίκτορ Όρμπαν δήλωσε ότι ο τρόπος με τον οποίο το καθεστώς Όρμπαν κατέστρεψε γρήγορα και αποτελεσματικά τον Τύπο μετά την ανάληψη της εξουσίας, διαλύοντας οργανώσεις που συνδέονταν με τις φωνές της αντιπολίτευσης και ασκώντας πίεση σε όσους τους έθεταν υπόλογους μπορούσε να προσφέρει πολλά διδάγματα. «Έφτιαξαν ένα ολόκληρο οικοσύστημα –δεν μιλάμε για μερικά μόνο μέσα που πρόσκεινται στην κυβέρνηση– αλλά για ένα οικοσύστημα εκατοντάδων ψηφιακών μέσων, έντυπων, ραδιοφώνων, όλων των τοπικών εφημερίδων, που δρούσαν συντονισμένα, με μία φωνή, υπηρετώντας την κυβέρνηση», εξήγησε. Μόνο ένας μικρός αριθμός ανεξάρτητων μέσων κατάφερε να επιβιώσει. «Οι δημοσιογράφοι, και ιδιαίτερα η ερευνητική δημοσιογραφία, ήταν αυτοί που λειτούργησαν ως η τελευταία γραμμή άμυνας της δημοκρατίας. Όλοι οι άλλοι δημοκρατικοί θεσμοί κατέρρευσαν και καταποντίστηκαν κάτω από την πίεση· εμείς καταφέραμε να επιβιώσουμε και να κρατήσουμε τη δημοσιογραφία ζωντανή».

Οι δημοσιογράφοι, και ιδιαίτερα η ερευνητική δημοσιογραφία, ήταν αυτοί που λειτούργησαν ως η τελευταία γραμμή άμυνας της δημοκρατίας. Όλοι οι άλλοι δημοκρατικοί θεσμοί κατέρρευσαν και καταποντίστηκαν κάτω από την πίεση

Αντράς Πετό, ιδρυτής και συνδιευθυντής του Direkt36

5. Να θυμάσαι ότι ακόμη και οι κατάσκοποι κάνουν λάθη. Ο Κρίστο Γκρόζεφ –επικεφαλής ερευνών του The Insider – λέει ότι στο παρελθόν είχε ένα πολύπλοκο σύστημα για τον εντοπισμό Ρώσων κατασκόπων, χρησιμοποιώντας δεδομένα από την «γκρίζα» αγορά, τα οποία πωλούνταν από διεφθαρμένους αξιωματούχους, αλλά τώρα αυτό έχει γίνει ευκολότερο λόγω των διαρροών. «Το να βρεις κατασκόπους δεν είναι δύσκολο, μόλις μάθεις πώς να τους εντοπίζεις, γίνεται ρουτίνα. Αλλά το να καταλάβουμε τι σχεδιάζουν είναι δύσκολο και χωρίς αυτό το πλαίσιο δεν υπάρχει δημοσιογραφικό θέμα», είπε. Τούτου λεχθέντος, ακόμη και οι κατάσκοποι που έχουν εκπαιδευτεί στην τέχνη της υπεκφυγής κάνουν κάποια εντυπωσιακά λάθη. Σε ένα πρόσφατο παράδειγμα, ανέφερε ότι αφού Ουκρανοί χάκερ έβαλαν στο στόχαστρο μια ρωσική εταιρεία που πωλούσε πολυβόλα Kalashnikov, εκείνος κατάφερε να εντοπίσει εκατοντάδες κατασκόπους μέσα στην εταιρεία, των οποίων οι ταυτότητες ήταν μυστικές, χάρη σε μια παρουσίαση PowerPoint που περιέγραφε λεπτομερώς την επιχείρησή τους. «Αυτό σου δίνει μεγάλη ικανοποίηση, πρέπει να σας πω», αστειεύτηκε. «Η μια γκάφα μετά την άλλη».

Μιλώντας για ένα διαφορετικό θέμα στο οποίο αποκάλυψε την ταυτότητα ενός Ρώσου πράκτορα, εξήγησε πώς η επαναδημοσίευση παλαιών θεμάτων σε νέες μορφές –στην προκειμένη περίπτωση στο YouTube– μπορεί να προσελκύσει νέο κοινό. Ένα βίντεο που έφτιαξαν για την έρευνα σχετικά με μια Ρωσίδα κατάσκοπο που διείσδυσε στο ΝΑΤΟ – την οποία ονόμασαν «cat woman» – έλαβε εκατομμύρια προβολές. «Κανονικά οι έρευνές μου φτάνουν το ένα δέκατο από αυτές. Μετά το βίντεο, δέχθηκα ένα τηλεφώνημα από κάποιον αστυνομικό άλλης χώρας. Του είπα “Εγώ δεν σας το έστειλα πριν από τέσσερα χρόνια;”. Μου απάντησε: “Ναι, αλλά κανείς δεν του έδωσε σημασία”… Έτσι, η ιδέα του γιου μου να χρησιμοποιήσει τα βίντεο με γάτες ως δίαυλο για σοβαρά θέματα πέτυχε».

7. Το να δουλεύεις μόνος προκαλεί άγχος. Ο Λάχλαν Καρτράιτ (Lachlan Cartright), ιδρυτής του Breaker Media, το οποίο καλύπτει τα μέσα ενημέρωσης, την εξουσία και τον πολιτισμό στο κέντρο του Μανχάταν, δήλωσε ότι ήταν δύσκολο να κινείται μόνος του. «Τις λίγες οικονομίες που είχα για μια προκαταβολή σε ένα διαμέρισμα στη Νέα Υόρκη, τις χρησιμοποίησα για να ξεκινήσω το Breaker… Τους πρώτους τέσσερις μήνες, χωρίς πλάκα, ξυπνούσα ουρλιάζοντας μέσα στη νύχτα –ούρλιαζα από το άγχος, σκεφτόμουν ότι θα χάσω τις οικονομίες μου», σκεφτόμουν “Το Breaker δεν θα πετύχει”». Ωστόσο, κλείνοντας έναν χρόνο τον περασμένο Φεβρουάριο, έγινε προφανές ότι ήταν κερδοφόρο.

«Ζεις και πεθαίνεις από την αύξηση των συνδρομητών που πληρώνουν», πρόσθεσε ο συνομιλητής του στο πάνελ, Τζιμ Γουότερσον (Jim Waterson), εκδότης του London Centric, «και ο φόβος ότι θα φύγουν είναι πραγματικός. Οι συνδρομητές που χάνονται είναι μια πραγματικότητα… Έχω να πάω διακοπές από το καλοκαίρι του 2024». Ωστόσο, είπε ότι το εγχείρημά του, το οποίο επικεντρώνεται στο Λονδίνο, είναι πλέον σε θέση να συντηρεί δύο μέλη προσωπικό συν τη δική του θέση, με 5.000 άτομα να πληρώνουν για ένα ενημερωτικό δελτίο (αν και ακόμα πρέπει να ανταποκρίνεται σε πληροφορίες που λαμβάνει, ενώ προσπαθεί να κάνει μπάνιο τα παιδιά του).

8. Άδραξε τη στιγμή. Η Λορί Ινάντ (Lori Hinnant), βραβευμένη με Πούλιτζερ ερευνήτρια δημοσιογράφος του Reuters, λέει ότι οι στιγμές πολιτικής αλλαγής συντελούνται ταχύτατα και οι δημοσιογράφοι πρέπει να δρουν γρήγορα. «Το χρονικό περιθώριο είναι πολύ, πολύ μικρό. Αυτές οι στιγμές μετάβασης είναι πάντα οι πιο συναρπαστικές και καθοριστικές στιγμές στη δημοσιογραφία», είπε, αναφερόμενη στην προσέγγιση του Reuters όσον αφορά τη δημοσιογραφική έρευνα στη Συρία μετά την πτώση του Άσαντ. «Το χρονικό περιθώριο πριν η εξουσία παγιωθεί ξανά είναι πολύ μικρό. Κατά τη διάρκεια αυτού του χρονικού διαστήματος μπορείς να ξεσκεπάσεις όσα συνέβησαν στο παρελθόν και να σχηματίσεις μια άποψη για όσα πρόκειται να συμβούν στο μέλλον.

Όταν η ομάδα μπήκε στη Συρία, ήθελε να βρει απαντήσεις για το τι είχε συμβεί σε όσους είχαν εξαφανιστεί υπό το παλιό καθεστώς. «Αρχίσαμε να φωτογραφίζουμε έγγραφα από γραφεία όπου επικρατούσε χάος, προσπαθώντας να διαπιστώσουμε αν θα καταφέρναμε να αποκαλύψουμε τι συνέβη σε όλους αυτούς που είχαν εξαφανιστεί επί Άσαντ. Κανείς δεν ήξερε καν πόσοι άνθρωποι είχαν σκοτωθεί, πόσοι είχαν εξαφανιστεί, κανείς δεν μπορούσε να δει τα έγγραφα» είπε. Η ομάδα τράβηξε τις φωτογραφίες, η ομάδα δεδομένων τις κατηγοριοποίησε, τις αρχειοθέτησε και άρχισε να παρατηρεί το όνομα ενός συνταγματάρχη να εμφανίζεται διαρκώς σε σχέση με τα πτώματα. Μια πληροφορία για έναν ομαδικό τάφο «κάπου στην έρημο έξω από τη Δαμασκό» έφτασε περίπου την ίδια εποχή, και μέσα από επίπονη έρευνα, και εξετάζοντας εκατοντάδες δορυφορικές εικόνες από χρόνια πίσω για να δουν τις αλλαγές στο έδαφος, διαπίστωσαν «ότι δεν επρόκειτο για έναν ομαδικό τάφο για τους πρόσφατους νεκρούς, αλλά για μια ολόκληρη συνωμοσία με σκοπό να αδειάσουν έναν ομαδικό τάφο που είχε αποκαλυφθεί από ακτιβιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων και να μετακινήσουν χιλιάδες πτώματα σε ένα μέρος όπου πίστευαν ότι κανείς δεν θα τα έβρισκε ποτέ ξανά».

9. «Αυτή είναι η καλύτερη εποχή για να είσαι δημοσιογράφος» αλλά… Η βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης Μαρία Ρέσα έστειλε ταυτόχρονα μια προειδοποίηση και ένα μήνυμα ελπίδας. «Αν είσαι δημοσιογράφος, στοχοποιείσαι επειδή βρίσκεσαι στην πρώτη γραμμή, επειδή ξεχωρίζεις το γεγονός από τη φαντασία και καμία από τις τεχνολογίες που κυβερνούν τον κόσμο μας δεν βασίζεται πραγματικά στα γεγονότα», δήλωσε η Ρέσα, προειδοποιώντας ότι η σημερινή συγχώνευση της κρατικής εξουσίας με την τεχνολογική εξουσία φτάνει σε ένα επικίνδυνο σημείο καμπής. Ωστόσο, έχοντας περάσει χρόνια υπό την απειλή της φυλάκισης για το έργο που δημοσίευσε ο οργανισμός της, το Rappler, στις Φιλιππίνες, δήλωσε ότι υπάρχουν ακόμη ενδείξεις ότι το ρεπορτάζ λογοδοσίας λειτουργεί. «Ζούμε σε μια εποχή που δεν είμαστε σίγουροι αν η δημοσιογραφία θα επιβιώσει –οπωσδήποτε τα δεδομένα μάς λένε ότι πρόκειται για ζήτημα ζωής και θανάτου… αλλά πριν σας μελαγχολήσω όλους, έχει περάσει μία δεκαετία από τότε που ξεκίνησαν οι επιθέσεις στο Rappler… Εγώ είμαι εδώ. Από τις 11 δικαστικές υποθέσεις μού έχει απομείνει μία -οπότε πρέπει να ζητήσω την έγκριση του Ανώτατου Δικαστηρίου των Φιλιππίνων για να ταξιδέψω· μετά το Νόμπελ, ευτυχώς, μου έδωσαν την άδεια να ταξιδέψω. Ο άνθρωπος που προσπάθησε να με βάλει στη φυλακή, ο Ντουτέρτε (Rodrigo Duterte), βρίσκεται φυλακισμένος στη Χάγη».

«Ακόμα κι αν αυτή τη στιγμή συζητάμε για το πόσο δύσκολο είναι να είσαι δημοσιογράφος, δεν υπάρχει καλύτερη εποχή για να είσαι δημοσιογράφος… πρέπει να αποτινάξεις τον τρόπο με τον οποίο δούλευες στο παρελθόν και να τον ξαναφτιάξεις καλύτερα», είπε.

10. Τα λόγια του Χάρι Έβανς άντεξαν στον χρόνο. Το συνέδριο έκλεισε με τον Μάθιου Ρις να διαβάζει ένα απόσπασμα από τα απομνημονεύματα του Έβανς, «My Paper Chase», το οποίο ξεκινά με τον νεαρό Έβανς να συναντά επιζώντες της μάχης της Δουνκέρκης κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο σε μια παραλία της Ουαλίας. Οι στρατιώτες ήταν «διασκορπισμένοι στην άμμο», «διάσπαρτες μάζες ανδρών». Καθώς τους μιλούσε ο πατέρας του, ο νεαρός Έβανς συνειδητοποίησε, με δυσφορία, ότι η μεγάλη επιτυχία της μάχης που παρουσιάστηκε στις βρετανικές εφημερίδες δεν ήταν ολόκληρη η ιστορία. «Κι αν δεν μπορούσες να βασιστείς στο ότι μια εφημερίδα θα πει την αλήθεια και μόνο την αλήθεια;» διάβασε ο Ρις. Ο Ρις έκλεισε με αυτά τα λόγια από το βιβλίο, μερικά από τα οποία κοσμούσαν τους τοίχους του συνεδρίου σαν κάποιο μάντρα: «Καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να κυβερνήσει καλά χωρίς αξιόπιστη ανεξάρτητη δημοσιογραφία και κριτική. Κανένα κατασκοπευτικό σύστημα, καμία γραφειοκρατία, δεν μπορεί να προσφέρει τις πληροφορίες που παρέχει η ελεύθερη ανταγωνιστική δημοσιογραφία. Οι πιο έξυπνοι πράκτορες της μυστικής αστυνομίας είναι κατώτεροι από τον πιο αργόσχολο δημοσιογράφο της δημοκρατίας. Και έτσι η πεποίθησή μου διατηρείται: τίποτα δεν είναι αυτό που φαίνεται επιφανειακά. Σκάψτε πιο βαθιά, σκάψτε πιο βαθιά, σκάψτε πιο βαθιά».