Έντεκα συμβουλές για επικεφαλής διασυνοριακών ερευνών

Το να είσαι επικεφαλής ερευνητικών ομάδων σε διαφορετικά μέρη του κόσμου, με διαφορετικές κουλτούρες και προσεγγίσεις, αποτελεί πρόκληση ακόμη και για βετεράνους στην αρχισυνταξία. Σε μια συνεδρία του Παγκόσμιου Συνεδρίου Ερευνητικής Δημοσιογραφίας 2025 (GIJC25), με τίτλο «Βέλτιστες Πρακτικές για Επικεφαλής Διασυνοριακών Συνεργασιών», αρχισυντάκτ(ρι)ες που έχουν υλοποιήσει πρωτοποριακές συνεργασίες μοιράστηκαν τις εμπειρίες τους –συμπεριλαμβανομένου του τρόπου καταμερισμού της εργασίας, της κατανομής των πόρων και της διαχείρισης του ρεπορτάζ με μέσα που έχουν διαφορετικούς ρυθμούς δημοσίευσης.

Ο Αρνό Ουεντραόγκο (Arnaud Ouédraogo), συντονιστής του Πυρήνα Νόρμπερτ Ζόνγκο για την Ερευνητική Δημοσιογραφία στη Δυτική Αφρική (CENOZO), η Μπριγκίτε Άλφτερ (Brigitte Alfter), ιδρύτρια και διευθύντρια του Arena for Journalism in Europe, ο Τζέραρντ Ράιλ (Gerard Ryle), διευθυντής της Διεθνούς Σύμπραξης Ερευνητών Δημοσιογράφων (ICIJ), και η Μαρία Τερέζα Ροντέρος (María Teresa Ronderos), διευθύντρια του Λατινοαμερικανικού Κέντρου Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (El CLIP), μοιράστηκαν 11 μαθήματα –και δύο κοινά λάθη– από τη θέση του επικεφαλής μιας διασυνοριακής έρευνας. Ο Γιούστους φον Ντάνιελς (Justus von Daniels), αρχισυντάκτης του CORRECTIV, συντόνιζε τη συνεδρία.

Χρειάζεται ένα όραμα για βγει ένα θέμα, όχι μια συλλογή παράλληλων εθνικών θεμάτων

Το πιθανότερο είναι ότι κάθε δημοσιογράφος θα επικεντρωθεί στο θέμα της χώρας του, αλλά είναι δική σας δουλειά να διασφαλίσετε ότι η συνεργασία θα διέπεται από μια κοινή προσέγγιση, θεματική και πρόταση. «Το ζήτημα δεν είναι η συλλογή μιας σειράς θεμάτων από διάφορες χώρες, που είναι σημαντικά μόνο για τη συγκεκριμένη χώρα», δήλωσε η Ροντέρος του El CLIP. «Το ζήτημα είναι να πούμε μια ιστορία που έχει νόημα, επειδή δείχνει τάσεις και ροπές σε ολόκληρη την περιοχή». Ένα μέτρο επιτυχίας της συνεργασίας σας είναι το αν η έρευνά σας τροφοδοτεί έναν κοινό δημόσιο διάλογο στις χώρες και στις περιοχές που καλύπτει.

Η συνεργασία δεν αφορά μόνο την έρευνα: δημιουργήστε κοινά ακροατήρια, μοιραστείτε πόρους και δεδομένα και στηρίξτε τα μικρότερα μέσα

Υπάρχουν ορισμένα μέσα που μπορούν να διαθέσουν έναν δημοσιογράφο για έξι μήνες σε μια έρευνα και υπάρχουν άλλα που πρέπει να τα βγάλουν πέρα με τους τέσσερις δημοσιογράφους της αίθουσας σύνταξης. Όταν αναλαμβάνετε επικεφαλής μιας ομάδας διασυνοριακής έρευνας, θα πρέπει να έχετε υπόψη σας ότι πρέπει να σταθμίσετε τι μπορεί να προσφέρει κάθε μέλος της ομάδας σας. Κατευθύνετε εκείνους που διαθέτουν περισσότερους πόρους προς την υποστήριξη των αιθουσών σύνταξης με λιγότερους πόρους και βεβαιωθείτε ότι τα δεδομένα κοινοποιούνται χωρίς καθυστέρηση σε όλα τα μέλη της έρευνας.

Η συνεργασία μπορεί να προστατεύσει δημοσιογράφους οι οποίοι διατρέχουν πολύ μεγάλο κίνδυνο, εάν δημοσιεύσουν μεμονωμένα

«Εάν είστε οι μόνοι που δημοσιεύετε ένα επικίνδυνο ρεπορτάζ, είναι βέβαιο ότι θα απειληθείτε. Θα μπορούσατε ακόμα και να καταλήξετε στη φυλακή. Επομένως, η συνεργασία είναι ο καλύτερος τρόπος για να παραμένουμε δυνατοί, να παραμένουμε ασφαλείς και να έχουν τα θέματά μας παγκόσμιο ή περιφερειακό αντίκτυπο», είπε ο Ουεντραόγκο, εξηγώντας πώς η συνεργασία με τον CENOZO έχει προστατεύσει δημοσιογράφους της Αφρικής. Να έχετε υπόψη σας ποια μέλη της ομάδας σας μπορεί να είναι ιδιαίτερα ευάλωτα σε επιθέσεις και τακτικές εκφοβισμού, και να λαμβάνετε μέτρα για την προστασία τους, όπως το να μην αναφέρετε τα ονόματά τους σε τίτλους ή να χρησιμοποιείτε άλλους συνεργάτες σας που είναι λιγότερο εκτεθειμένοι.

Όταν λαμβάνετε παραπλήσιες προτάσεις από διαφορετικές χώρες, συγχωνεύστε τις σε ένα συνεργατικό έργο

Εάν έχετε μια περιφερειακή ή παγκόσμια συνεργατική αίθουσα σύνταξης, μπορεί να λάβετε την ίδια πρόταση ή τα ίδια θέματα από δημοσιογράφους διαφόρων χωρών. Εξετάστε το ενδεχόμενο να τα εντάξετε στο ίδιο έργο και να απευθυνθείτε σε άλλους δημοσιογράφους που μπορεί να αντιμετωπίζουν το ίδιο πρόβλημα στις δικές τους χώρες –συχνά θα διαπιστώσετε ότι τα ίδια ζητήματα συνδέονται σε διαφορετικές περιφερειακές αίθουσες σύνταξης.

Αρχίστε να συνεργάζεστε με όλους τους εταίρους σας στα διάφορα μέσα από την αρχή

«Εάν θέλετε να πραγματοποιείτε διασυνοριακές έρευνες, πρέπει να έχετε μαζί σας όλους τους συνεργάτες σας σε κάθε βήμα», είπε ο Ράιλ, από την ICIJ. «Τότε ήταν που αρχίσαμε να απευθυνόμαστε απευθείας στους δημοσιογράφους και να τους εμπλέκουμε από την αρχή». Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό αν αναφέρεστε σε πολύ τοπικά θέματα ή αν εργάζεστε σε επαρχιακές περιοχές. Βεβαιωθείτε ότι έχετε συμπεριλάβει κάποια από τις τοπικές αίθουσες σύνταξης, που δραστηριοποιούνται στην περιοχή, ώστε το θέμα να δημοσιευτεί και στην περιφέρεια για την οποία μιλάτε, και να έχει μεγαλύτερο τοπικό αντίκτυπο.

Δεν χρειάζεται να θεωρείτε ότι είναι πάντα αναγκαία κάποια διαρροή, για να αρχίσετε να ερευνάτε· οι υποδείξεις και οι προτάσεις των πηγών μπορεί να αρκούν

Η ερευνητική δημοσιογραφία ορισμένες φορές δίνει υπερβολική βάση στις επίσημες διαρροές, για να προβεί σε αποκαλύψεις. Να είστε ανοιχτοί στο να ξεκινήσετε ένα συνεργατικό έργο, έχοντας στη διάθεσή σας δεδομένα όπως ονόματα και τοποθεσίες, ή απλώς και μόνο ανεπίσημες συνομιλίες με πηγές. Παρόλο που η έρευνά σας μπορεί να μη σας οδηγήσει πουθενά, είναι επίσης πιθανό να βγάλετε κάποιο θέμα.

Μη δημοσιεύσετε το θέμα σας πολύ νωρίς

Κάποια θέματα μπορεί να είναι τόσο κοντά στο να αποκαλυφθούν, ώστε να μην αξίζει να τα κυνηγήσουμε. Εάν έχετε μόνο λίγες ημέρες ή εβδομάδες για να συγκεντρώσετε μια ομάδα, να κάνετε έρευνα και να δημοσιεύσετε, επειδή ό,τι κι αν είναι αυτό με το οποίο ασχολείστε πρόκειται να γνωστοποιηθεί σύντομα, ίσως είναι καλύτερα να μην προσπαθήσετε να οργανώσετε μια μεγάλη έρευνα.

Εφαρμόστε μια ριζοσπαστική συνεργασία: καμία ασυμμετρία μεταξύ του Παγκόσμιου Βορρά και Νότου, να ακούτε και να υποστηρίζετε όλους τους δημοσιογράφους ισότιμα

Δουλέψτε ορισμένες από τις διαφορές που προκύπτουν μεταξύ των ειδησεογραφικών χώρων του παγκόσμιου Βορρά και Νότου. Ίσως οι αίθουσες σύνταξης στον Νότο να έχουν πιο άμεση πρόσβαση στις πηγές και τα περιβάλλοντα για τα οποία κάνετε ρεπορτάζ, ενώ οι αίθουσες σύνταξης στον Βορρά να διαθέτουν περισσότερους πόρους και καλύτερα συστήματα κυβερνοασφάλειας. Η μία μπορεί να συμπληρώνει ό,τι λείπει από την άλλη. «Είχαμε δημιουργήσει ακόμη και μια ομάδα ανάμεσα στους συνεργάτες για να ελέγξει την ασφάλεια κάθε ιστότοπου όπου επρόκειτο να δημοσιευτεί το θέμα, για να βεβαιωθούμε ότι, εάν γινόταν επίθεση DDoS [επίθεση Κατανεμημένης Άρνησης Εξυπηρέτησης] ή άλλου είδους, θα ήταν αρκετά ανθεκτικοί για να ανταπεξέλθουν», είπε η Ροντέρος.

Κάθε συνεργασία απαιτεί περισσότερο χρόνο από ό,τι υπολογίζετε

Να έχετε κατά νου ότι τα συνεργατικά έργα θα χρειαστούν τουλάχιστον τρεις φορές περισσότερο χρόνο από ό,τι υπολογίζατε αρχικά. «Όταν εργάζεσαι για μία αίθουσα σύνταξης, μπορεί να ολοκληρώσεις κάτι σε έναν μήνα. Εάν το κάνεις συνεργατικά, θα πάρει τουλάχιστον τρεις μήνες», είπε ο Ράιλ.

Υπερβάλλετε στην επικοινωνία: ξεκάθαροι κανόνες, ξεκάθαροι στόχοι, ξεκάθαρο πλάνο από την αρχή

Η επικοινωνία είναι το κλειδί στις διασυνοριακές συνεργασίες. Να έχετε σαφή και συχνή επικοινωνία, μέσα από αποτελεσματικά και ασφαλή κανάλια. Όλα τα μέλη της ομάδας πρέπει να γνωρίζουν τους στόχους, τους κανόνες και το πλάνο του έργου.

Βρείτε δημοσιογράφους ειδικευμένους στο θέμα και κατάλληλους για συνεργασία. Δεν εργάζονται όλοι καλά μέσα σε μια ομάδα

Ορισμένοι δημοσιογράφοι είναι ομαδικοί παίκτες, άλλοι είναι μοναχικοί λύκοι, άλλοι είναι καλύτεροι στο παλιομοδίτικο ρεπορτάζ και άλλοι είναι ενήμεροι για τα τελευταία εργαλεία της δημοσιογραφίας δεδομένων. Να έχετε επίγνωση των δυνατών και αδύναμων σημείων της ομάδας σας και να διασφαλίσετε ότι όλοι οι συμμετέχοντες επιθυμούν να διεξάγουν μια ομαδική διασυνοριακή έρευνα.

Ακόμη και βετεράνοι στην αρχισυνταξία κάνουν λάθη. Αποφεύγετε τα παρακάτω:

Το να είστε απροετοίμαστοι: χρησιμοποιήστε συμφωνητικά, συμβάσεις και σαφείς διακανονισμούς

Μπορεί να βιάζεστε να αρχίσετε το ρεπορτάζ και να ασχοληθείτε με το συναρπαστικό μέρος της δουλειάς, αλλά βεβαιωθείτε ότι έχετε κάνει προηγουμένως το βαρετό κομμάτι. Καλύψτε τα νώτα σας νομικά και υπηρεσιακά, συντάσσοντας ένα μνημόνιο συνεργασίας (MοU) και οποιεσδήποτε άλλες συμφωνίες εταιρικής σχέσης. «Τώρα πια γνωρίζουμε πολύ καλύτερα ότι πρέπει να κάνουμε καλές και υγιείς συμφωνίες, να συνάπτουμε μνημόνια συνεργασίας ή όπως αλλιώς τα λέμε, να υπογράφουμε συμβάσεις, να προγραμματίζουμε εκ των προτέρων –για να αποφύγουμε πλήρεις και ολοκληρωτικές αποτυχίες», είπε η Άλφτερ από το Arena for Journalism in Europe.

Το να μη μοιράζεστε δεδομένα, να μη δίνετε τα εύσημα και το καλό παράδειγμα

Οι επικεφαλής της ομάδας οφείλουν να αποδώσουν σε όλα τα μέλη και τους οργανισμούς τα εύσημα που τους αναλογούν. Λάβετε υπόψη ότι για τους μικρούς οργανισμούς, μια δημόσια συνεργασία με ένα μεγάλο μέσο θα μπορούσε να δώσει μεγάλη ώθηση σε επίπεδο προβολής. Επίσης, επιτρέψτε και ενθαρρύνετε την ανταλλαγή δεδομένων μεταξύ των δημοσιογράφων, και δημιουργήστε ένα σύστημα ώστε αυτό να γίνεται αποτελεσματικά. «Εάν μοιράζεστε ένα σύνολο δεδομένων, εφόσον βρίσκετε κάτι στο σύνολο αυτό, πρέπει να ενημερώνετε αμέσως όλους τους υπόλοιπους στην ομάδα. Πρέπει, επίσης, να είστε πολύ δίκαιοι και με άλλα πράγματα, όπως το να διασφαλίζετε ότι όλοι παίρνουν τα εύσημα για τη δουλειά που κάνουν», είπε ο Ράιλ.

Η διασυνοριακή ερευνητική δημοσιογραφία δεν αποτελεί πλέον κάποια εξαίρεση· εξελίσσεται σε πρότυπο για έρευνες που αποσκοπούν στην αποκάλυψη αδικημάτων τα οποία εκτείνονται πέραν των εθνικών συνόρων. Για να λειτουργήσει μια διασυνοριακή συνεργασία σωστά, απαιτείται,, όμως, προγραμματισμός και καλή υλοποίηση πολύ πριν από την ημερομηνία δημοσίευσης.

Παρακολουθήστε ολόκληρο τη συνεδρία του GIJC25 παρακάτω.