Τι κάνει τη δημοσιογραφία ανοιχτή στην κοινωνία;

Ides Debruyne, Συνιδρυτής και Εκτελεστικός Διευθυντής, Journalismfund.eu

Εργαζόμαστε στον χώρο της διαφάνειας και το πρώτο βήμα είναι να είσαι ο ίδιος διαφανής. Δεν έχει σημασία μόνο η διανομή του ρεπορτάζ, που είναι σημαντική, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο το έχεις δουλέψει. Ανοιχτή δημοσιογραφία σημαίνει να αφήνεις το κοινό να βλέπει τη διαδικασία: να δείχνεις τη μεθοδολογία σου, να μοιράζεσαι τα δεδομένα, να εξηγείς με σαφήνεια τι γνωρίζεις, πώς το γνωρίζεις, τι δεν γνωρίζεις και ποιες δυσκολίες αντιμετώπισες. Αυτή ακριβώς η πρακτική είναι που χτίζει εμπιστοσύνη. Ως δημοσιογράφος, το μοναδικό πραγματικό σου κεφάλαιο είναι η αξιοπιστία σου· όσο πιο διαφανής είσαι, τόσο το καλύτερο.

Στο Journalismfund, προσπαθούμε να εφαρμόζουμε αυτή τη φιλοσοφία και εμείς οι ίδιοι, λειτουργώντας με απόλυτη διαφάνεια. Στην ιστοσελίδα μας μπορεί κανείς να δει ποιοι μας χρηματοδοτούν, πόσα χρήματα διαθέτουμε και πού αυτά κατευθύνονται. Μπορεί, επίσης, να δει τι είδους ιστορίες, ποια μέσα αλλά και ποιους δημοσιογράφους υποστηρίζουμε. Η διαφάνεια είναι βασική αρχή της λειτουργίας μας ως οργανισμού. Κάποιοι μπορεί να πουν «ναι, αλλά έτσι γίνεσαι πιο ευάλωτος». Ωστόσο, εγώ πιστεύω το αντίθετο: η διαφάνεια λειτουργεί ως προστασία, σε κάνει πιο ισχυρό.

Εάν θέλεις τη συμμετοχή του κοινού, χρειάζεσαι πρώτα την εμπιστοσύνη του. Και εάν θέλεις την εμπιστοσύνη του, χρειάζεσαι διαφάνεια και ανοιχτότητα. Η συμμετοχή έρχεται ως αποτέλεσμα της εμπιστοσύνης, όχι το αντίστροφο. Οι άνθρωποι εμπλέκονται με τη δημοσιογραφία, όταν πιστεύουν ότι στέκεται στο πλευρό τους. Όταν βλέπουν ότι δεν έχει δεσμούς με την εξουσία και ότι εργάζεται πραγματικά για το κοινό της, τότε την εμπιστεύονται, συμμετέχουν ενεργά και, στις καλύτερες περιπτώσεις, τη στηρίζουν δημόσια. Η δημιουργία κοινοτήτων γύρω από τη δημοσιογραφία είναι μια οπτική, άλλα έχει και την άλλη της όψη. Οι ίδιοι μηχανισμοί που μπορούν να δημιουργήσουν ισχυρές κοινότητες μπορούν, επίσης, να οδηγήσουν σε “eco chambers”. Η ειλικρινής απάντηση είναι ότι αξίζει να προσπαθούμε για ανοιχτή, συμμετοχική δημοσιογραφία, αλλά αυτή απαιτεί ισχυρή συντακτική κρίση.

Εάν θέλεις τη συμμετοχή του κοινού, χρειάζεσαι πρώτα την εμπιστοσύνη του. Και εάν θέλεις την εμπιστοσύνη του, χρειάζεσαι διαφάνεια και ανοιχτότητα. Η συμμετοχή έρχεται ως αποτέλεσμα της εμπιστοσύνης, όχι το αντίστροφο.

Ides Debruyne, Συνιδρυτής και Εκτελεστικός Διευθυντής, Journalismfund.eu

Gabriela Manuli, Διευθύντρια Ειδικών Έργων, IPI

Πιστεύω ότι είναι σημαντικό να μιλάμε για τη δημιουργία σχέσεων, για τη σύνδεση με το κοινό και για τη συμμετοχή του. Είναι πραγματικά εντυπωσιακό να βλέπει κανείς από πρώτο χέρι τη δύναμη που μπορεί να έχει η δημοσιογραφία – και ιδιαίτερα η ερευνητική δημοσιογραφία – στην κοινωνία. Όταν το κοινό έρχεται σε επαφή με ποιοτική δημοσιογραφία, συνδέεται μαζί της. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα σπουδαίας δημοσιογραφίας που παράγεται σε καταπιεστικά ή αυταρχικά καθεστώτα. Κάποιες φορές δεν είναι δυνατό να γίνει μέσα στη χώρα όπου εκτυλίσσονται τα γεγονότα, αλλά βλέπουμε εξαιρετική δουλειά να γίνεται από δημοσιογράφους στην εξορία, όπως από ρεπόρτερ από τη Βενεζουέλα ή, σε άλλες περιπτώσεις, το Αφγανιστάν. Εάν κοιτάξει κανείς όσους πρόσφατα διακρίθηκαν ως Press Freedom Heroes και με Media Pioneer Awards [των IPI και IMS], θα δει ξεκάθαρα παραδείγματα δημοσιογραφίας που κάνει πραγματικά τη διαφορά και καταφέρνει να συνδεθεί με το κοινό.

Ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα των ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης, στην Ουγγαρία ή σε άλλες χώρες όπου η δημοσιογραφία βρίσκεται υπό πίεση, είναι οι σχέσεις που χτίζουν με τις τοπικές κοινωνίες και το κοινό. Σήμερα βιώνουμε μια μεγαλή κρίση δημόσιας εμπιστοσύνης. Τα «hallucinations» της τεχνητής νοημοσύνης και η εξάπλωση ψευδών ειδήσεων έχουν δημιουργήσει ένα περιβάλλον στο οποίο οι άνθρωποι δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν τι είναι αληθινό και τι όχι. Οι φίλοι μου γνωρίζουν ότι είμαι δημοσιογράφος και συχνά με ρωτούν: «Πώς μπορώ να ξέρω αν μια είδηση είναι αληθινή ή όχι;».

Νομίζω ότι ακριβώς εκεί αναδεικνύεται περισσότερο η αξία της ποιοτικής δημοσιογραφίας: [είναι εκείνη που] βοηθά το κοινό να προσανατολιστεί σε αυτό το νέο ενημερωτικό οικοσύστημα, να διακρίνει τι είναι αληθινό και τι όχι, ενώ παράλληλα ενσωματώνει ενεργά τις ίδιες τις κοινότητες στη διαδικασία. Γι’ αυτό και ανάμεσα στα μέλη του IPI υπάρχουν πολλά εξαιρετικά παραδείγματα, ιδιαίτερα από τον χώρο της τοπικής δημοσιογραφίας. Ένα από αυτά είναι το Conecta Arizona, το οποίο κατάφερε να φέρει τη δημοσιογραφία πιο κοντά στο κοινό αξιοποιώντας το WhatsApp, τόσο για να απομυθοποιήσει τον τρόπο με τον οποίο παράγονται οι ειδήσεις όσο και για να βοηθήσει τους πολίτες να τις κατανοούν καλύτερα.

Ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα των ανεξάρτητων μέσων σε χώρες όπου η δημοσιογραφία βρίσκεται υπό πίεση είναι οι σχέσεις που χτίζουν με τις τοπικές κοινωνίες και το κοινό.

Gabriela Manuli, Διευθύντρια Ειδικών Έργων, IPI

Sharon Moshavi, Πρόεδρος, ICFJ & Συν-διευθύνουσα Σύμβουλος, ICFJ+

Υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε αυτό που κάνει τη δημοσιογραφία ελκυστική για το κοινό και σε αυτό που θα έπρεπε να την κάνει ελκυστική. Ωστόσο, σε μεγάλο βαθμό, τα δύο συμπίπτουν. Παραδοσιακά, η δημοσιογραφία λειτουργούσε ως εξής: «κάνω το ρεπορτάζ μου, το δημοσιεύω και από εκεί και πέρα [ο καθένας] κάνει ό,τι θέλει με αυτό». Αυτό μπορούσε να λειτουργήσει σε μια εποχή όπου οι πηγές ενημέρωσης ήταν ελάχιστες και οι πολίτες είχαν πολύ μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στους θεσμούς, συμπεριλαμβανομένων και των ενημερωτικών οργανισμών.

Η δημοσιογραφία είναι εξαιρετικά σημαντική για την κοινωνία. Πάνω απ’ όλα, ο ρόλος της είναι να εξετάζει όλες τις πλευρές ενός ζητήματος — χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλες οι πλευρές είναι ισάξιες. Οφείλει να κατανοεί ένα θέμα σε βάθος και, στη συνέχεια, να το παρουσιάζει στο κοινό. Στο σημερινό περιβάλλον, όμως, αυτό από μόνο του δεν αρκεί.

Η δημοσιογραφία είναι ταυτόχρονα μια μεθοδολογία και ένα σύνολο αξιών. Δεν πιστεύω ότι χρειάζεται να κάνει εκπτώσεις στις αρχές της. Χρειάζεται, όμως, να αναρωτηθεί ποιον υπηρετεί, να κατανοήσει τις ανάγκες [των κοινοτήτων στις οποίες απευθύνεται] και να σκεφτεί τον αντίκτυπο της δουλειάς της ακόμη και πριν ξεκινήσει να την παράγει.

Συζητάμε διαρκώς για το πώς θα χτίσουμε εμπιστοσύνη, όμως εγώ προτιμώ να αντιστρέφω το ερώτημα: πώς μπορεί η δημοσιογραφία να γίνει πραγματικά άξια εμπιστοσύνης; Πιστεύω ότι αυτό πρέπει να εξετάζεται σε κάθε στάδιο της δημοσιογραφικής διαδικασίας: από τη σύλληψη της ιδέας και το ρεπορτάζ, μέχρι την επιμέλεια, τη διανομή, ακόμη και την προβολή και την προώθησή του στο κοινό. Είναι κάτι που πρέπει να μας απασχολεί σε κάθε βήμα. Αυτή η σχέση πρέπει να είναι αμφίδρομη.

Συζητάμε διαρκώς για το πώς θα χτίσουμε εμπιστοσύνη, όμως εγώ προτιμώ να αντιστρέφω το ερώτημα: πώς μπορεί η δημοσιογραφία να γίνει πραγματικά άξια εμπιστοσύνης;

Sharon Moshavi, Πρόεδρος, ICFJ & Συν-διευθύνουσα Σύμβουλος, ICFJ+

Valentine Faure, Δημοσιογράφος στη Le Monde & Συγγραφέας

Πιστεύω ότι αυτή είναι μια εξαιρετικά κρίσιμη περίοδος για τη δημοσιογραφία. Η σχέση με τους αναγνώστες είναι κάτι που πρέπει να καλλιεργούμε διαρκώς, διότι σήμερα υπάρχει έντονη εχθρότητα, απέναντι στους δημοσιογράφους και τη δημοσιογραφία γενικότερα. [Γι’ αυτό] είναι τόσο σημαντικό να είμαστε όσο το δυνατόν πιο ανοιχτοί σχετικά με τον τρόπο που εργαζόμαστε. Για παράδειγμα, εγώ εργάζομαι στο τμήμα άρθρων γνώμης και οφείλουμε να είμαστε απολύτως διαφανείς ως προς τη διαδικασία μας: πώς επιλέγουμε τα άρθρα γνώμης και με ποια κριτήρια αποφασίζουμε ποιοι θα έχουν φωνή στην εφημερίδα μας.

[Ταυτόχρονα,] πρέπει να είμαστε ανοιχτοί και σε νέες μορφές δημοσιογραφίας. Είναι σημαντικό να συνεχίσουμε να δημοσιεύουμε εκτενή ερευνητικά ρεπορτάζ, αλλά οφείλουμε να αξιοποιούμε και μέσα όπως το βίντεο ή αναρτήσεις στο Instagram, τα οποία αποτελούν αποτελεσματικούς τρόπους, για να προσεγγίσουμε το κοινό και να μεταδώσουμε πληροφορίες. Όταν ήρθα για πρώτη φορά σε επαφή με το live journalism, ένιωσα μπερδεμένη, διότι έπρεπε να αφαιρέσεις μεγάλο μέρος των πληροφοριών, ώστε μια ιστορία να μπορεί να παρουσιαστεί με απλό και κατανοητό τρόπο πάνω στη σκηνή. Στην πορεία, όμως, συνειδητοποίησα ότι δεν έχανα τίποτα από τα ουδιώδη. Αντί να εξηγείς τα πάντα, περιγράφεις μια σκηνή και αφήνεις το κοινό να κατανοήσει μόνο του τι συμβαίνει. Αυτός ο αφηγηματικός τρόπος είναι ένα πολύτιμο μάθημα για το πώς να κάνεις τα πράγματα απλά: δείξε, μην το λες.

Αντί να εξηγείς τα πάντα, περιγράφεις μια σκηνή και αφήνεις το κοινό να κατανοήσει τι συμβαίνει. Αυτό είναι ένα πολύτιμο μάθημα, για να κάνεις τα πράγματα απλά: δείξε, μην το λες.

Valentine Faure, Δημοσιογράφος στη Le Monde & Συγγραφέας

Lesedi Mogoatlhe, Παρουσιάστρια & Διευθύντρια Σύνταξης, Radio Workshop

Αυτό που κάνει τη δημοσιογραφία ουσιαστική για την κοινωνία είναι οι ιστορίες. Όσο η δημοσιογραφία λειτουργεί σαν καθρέφτης της κοινωνίας, τόσοι οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους και να κατανοήσουν την πολυμορφία της. Φυσικά, είναι απαραίτητο να υπηρετεί Η αλήθεια, η άσκηση ελέγχου και ό,τι κάνει η δημοσιογραφία είναι σημαντικά, αλλά η αφήγηση ιστοριών είναι που αγγίζει τους ανθρώπους, σε διανοητικό και συναισθηματικό επίπεδο.

Σήμερα υπάρχει ευρεία πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στα κινητά τηλέφωνα και αυτό έχει φέρει στη δημοσιογραφία τους ανθρώπους –ιδιαίτερα τους νέους, οι οποίοι στο παρελθόν συχνά αποκλείονταν από τις πολιτικές συζητήσεις ή από τον δημόσιο διάλογο γύρω από σημαντικά κοινωνικά ζητήματα. Πλέον, δεν χρειάζεται να ζητήσουν την άδεια κανενός για να συμμετάσχουν. Μπορούν να μπουν στη συζήτηση οι ίδιοι, αξιοποιώντας τις πλατφόρμες που έχουν πλέον στη διάθεσή τους.

Δεν μου αρέσει καθόλου η φράση ότι η δημοσιογραφία «δίνει φωνή σε όσους δεν έχουν φωνή», διότι δεν πιστεύω ότι υπάρχουν άνθρωποι άφωνοι. Πιστεύω, όμως, ότι υπάρχουν άνθρωποι παραγκωνισμένοι. Εκεί μπορεί να παρέμβει η δημοσιογραφία: να στρέψει το μικρόφωνο ή την κάμερα προς αυτούς τους ανθρώπους και να τους καταστήσει ορατούς ως μέρος της κοινωνίας στην οποία ήδη ανήκουν. Η αντιπροσωπευτικότητα είναι θεμελιώδους σημασίας. Όταν κάποιοι άνθρωποι δεν εκπροσωπούνται, εξαφανίζονται. Είναι πολύ σημαντικό να βλέπεις τον εαυτό σου στις ιστορίες και στις ειδήσεις, γιατί έτσι αποκτάς, με έναν πολύ απλό τρόπο, το αίσθημα του ανήκειν.

Δεν πιστεύω ότι υπάρχουν άνθρωποι άφωνοι αλλά παραγκωνισμένοι. Όταν δεν εκπροσωπούνται, εξαφανίζονται.

Lesedi Mogoatlhe, Παρουσιάστρια & Διευθύντρια Σύνταξης, Radio Workshop

Γιώργος Μαυρίδης, Δημοσιογράφος, Xanthinea.gr

Η δημοσιογραφία δεν μπορεί να λειτουργεί, ειδικά σήμερα, από απόσταση, από θέση αυθεντίας και ισχύος. Οι δημοσιογράφοι πρέπει να συμπεριλαμβάνουν την κοινωνία στην διαδικασία παραγωγής του δημοσιογραφικού έργου, δηλαδή όχι απλώς να δημοσιεύουμε ένα ρεπορτάζ και να περιμένουμε τις αντιδράσεις, αλλά εξαρχής να ακούμε την κοινωνία. Έτσι, ερχόμαστε πιο κοντά στην κοινωνία και χτίζουμε σχέσεις εμπιστοσύνης.

[Προερχόμενος] από τοπική δημοσιογραφία, το βλέπω εμπράκτως πολύ πιο έντονα: ο δημοσιογράφος συναντά την κοινωνία για την οποία γράφει καθημερινά – στους δρόμους, στις εκδηλώσεις, στις μικρές και μεγάλες διεκδικήσεις, στους προβληματισμούς. Έτσι, χτίζεις μια δημοσιογραφία που δεν είναι κλειστή μέσα σε ένα γραφείο, χτίζεις μια σχέση εμπιστοσύνης με το κοινό σου. Δεν το βλέπεις ως απλούς αναγνώστες, ως τηλεθεατές ή ως νούμερα επισκεψιμότητας σε ένα site, αλλά ως ανθρώπους που έχουν τις απόψεις τους, τις ανησυχίες τους, τα ερωτήματά τους.

Αυτό που κάνει τη δημοσιογραφία ανοιχτή στην κοινωνία σήμερα είναι η διάθεσή της να ακούει. Όσο πιο πολύ ακούει την κοινωνία και έρχεται πιο κοντά της, τόσο πιο ανοιχτή και συμπεριληπτική γίνεται. Δίνει [η δημοσιογραφία] βήμα σε ανθρώπους που διαφορετικά δεν θα είχαν πρόσβαση στο δημόσιο διάλογο. Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι χάνεις σε τεκμηρίωση ή απομακρύνεσαι από τις αρχές της δημοσιογραφικής ηθικής και δεοντολογίας – το αντίθετο: λειτουργείς με δεοντολογία, με περισσότερη διαφάνεια.

Αυτό που κάνει τη δημοσιογραφία ανοιχτή στην κοινωνία σήμερα είναι η διάθεσή της να ακούει.

Γιώργος Μαυρίδης, Δημοσιογράφος, Χanthinea.gr

Μαίρη Καριωτάκη, Δημοσιογράφος, ΚΡΗΤΗ TV

Εάν η δημοσιογραφία δεν είναι ανοιχτή στην κοινωνία, δεν είναι δημοσιογραφία. [Ανοιχτή δημοσιογραφία] σημαίνει να ασχολείται με όλα τα θέματα που άπτονται της καθημερινότητας και της κοινωνίας, να δίνει φωνή στην κοινωνία –και κυρίως στους ανθρώπους που δεν ακούγονται συχνά. Ανοιχτή δημοσιογραφία είναι εκείνη που κάνει ορατό τον κόσμο και, καμιά φορά, δανείζει τη δύναμή της σε αυτούς που δεν έχουν.

Λένε ότι οι δημοσιογράφοι γενικώς πρέπει να έχουν μια απόσταση από τα γεγονότα. Εγώ, αυτό, δεν το ένιωσα ποτέ. Είμαι μέρος της κοινωνίας, δεν προέρχομαι από ένα παράλληλο σύμπαν. Ζω σε αυτήν την κοινωνία και αντιμετωπίζω τα ίδια προβλήματα που αντιμετωπίζει πολύς κόσμος –από την ακρίβεια στην καθημερινότητα μέχρι τα προβλήματα υγείας. Η δημοσιογραφία αντλεί τη δύναμή της από την κοινωνία –και η κοινωνία έχει δύναμη, όταν έχει δυνατή δημοσιογραφία κοντά της. Πάντα όταν καταπιάνομαι με ένα θέμα, καταπιάνομαι μαζί του σαν να το ζω εγώ. Πιστεύω, ότι όταν πραγματικά μπεις στα παπούτσια του άλλου, μόνο τότε μπορείς να το διαχειριστείς σωστά [το θέμα].

Ανοιχτή δημοσιογραφία είναι εκείνη που κάνει ορατό τον κόσμο και, καμιά φορά, δανείζει τη δύναμή της σε αυτούς που δεν έχουν.

Μαίρη Καριωτάκη, Δημοσιογράφος, ΚΡΗΤΗ TV

Ιφιγένεια Μπόβολου, Φοιτήτρια, Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ, ΕΚΠΑ

Θεωρώ ότι η δημοσιογραφία αυτή τη στιγμή δεν είναι ανοιχτή. Υπάρχει μια [θεώρηση] ότι η δημοσιογραφία πια έχει γίνει πιο ανοιχτή λόγω του διαδικτύου, αλλά εγώ δεν συμφωνώ: Ίσα ίσα υπάρχει περισσότερη ανάγκη να βγουν μπροστά πραγματικοί δημοσιογράφοι, και όχι άνθρωποι που απλώς λένε τη γνώμη τους. Νομίζω ότι η δικιά μου γενιά, με το που δει ότι κάτι δεν πάει καλά, είτε δεν συμφωνεί με κάτι, είτε βλέπει ότι ένας δημοσιογράφος έχει πάρει μια «γραμμή» που δεν είναι τόσο αντικειμενική ή ουδέτερη, κατευθείαν τον ακυρώνει, κάνει το λεγόμενο «cancel» –αυτό είναι και καλό και κακό.

Γενικώς, το τι περιμένουμε εμείς από τους δημοσιογράφους ως γενιά, θεωρώ ότι είναι πολύ διαφορετικό με [το παρελθόν]: περιμένουμε όντως ανθρώπους, να δούμε την ανθρώπινη πλευρά τους πίσω από τα πράγματα. Για παράδειγμα, βρίσκεται ένας δημοσιογράφος σε μια φωτιά ή σε μια καταστροφή. Δεν περιμένω να πει «δεν συμμετέχω στα πράγματα, δεν στενοχωριέμαι, δεν δείχνω συναίσθημα». Περιμένουμε να δούμε ότι είναι άνθρωποι πίσω από αυτό, είναι σαν εμάς. Σε πολλές φάσεις, νιώθουμε ότι οι δημοσιογράφοι δεν καταλαβαίνουν τον κόσμο στον οποίο απευθύνονται και νιώθω ότι το χρειαζόμαστε αυτό.

H γενιά μου, με το που δεί ότι ένας δημοσιογράφος έχει πάρει μια «γραμμή» που δεν είναι τόσο αντικειμενική, κατευθείαν κάνει το λεγόμενο «cancel».

Ιφιγένεια Μπόβολου, Φοιτήτρια, Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ, ΕΚΠΑ