Ο ερευνητής δημοσιογράφος Αλεξάντερ Φάντα, μας μιλά για το εγχειρίδιο που δημιούργησε, με τίτλο «Access Europe: Οδηγός προς δημοσιογράφους για διασυνοριακά ατιήματα πρόσβασης σε δημόσια έγγραφα», το οποίο δημοσιεύτηκε από το Arena for Journalism in Europe. Παράλληλα, εκφράζει την ελπίδα ότι ο οδηγός θα συμβάλλει στη δημιουργία ενός δικτύου συνεργασίας μεταξύ δημοσιογράφων.
Κεντρική εικόνα: Ευγένιος Καλοφωλιάς
Μετάφραση: Το παρόν κείμενο γράφτηκε αρχικά στα αγγλικά και μεταφράστηκε στα ελληνικά με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης. Τον έλεγχο και την επιμέλεια της μετάφρασης έκανε η δημοσιογράφος Κατερίνα Βουτσινά.
Σηκώστε το χέρι, εάν σας έχει συμβεί το εξής: Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει διαθέσει κονδύλια σε διάφορες χώρες, τα οποία προορίζονται για συγκεκριμένα προγράμματα. Οι κυβερνήσεις ανακοινώνουν, πανηγυρικά, ότι τα κονδύλια θα διατεθούν για τα Χ και Ψ προγράμματα. Λίγους μήνες αργότερα, τα κόμματα της αντιπολίτευσης και οι τοπικές κοινότητες διαμαρτύρονται, υποστηρίζοντας ότι τα χρήματα δαπανήθηκαν αλλού ή χάθηκαν. Αποφασίζετε να διερευνήσετε το ζήτημα, αλλά συναντάτε το ένα εμπόδιο μετά το άλλο. Τι μπορείτε να κάνετε τώρα; Πώς θα βρείτε τα πραγματικά στοιχεία για τις δημόσιες συμβάσεις ή τις δαπάνες και θα βελτιώσετε το ρεπορτάζ σας, ώστε να μη στηρίζεται σε υποθέσεις, αλλά σε γεγονότα;
Ο μόνος τρόπος για να αποκτήσετε πρόσβαση στις πληροφορίες που δεν είναι δημόσιες, είναι να υποβάλετε αίτημα βάσει του δικαιώματος στην πληροφόρηση (Freedom of Information, FOI). Ωστόσο, σε ορισμένες χώρες, αυτό είναι πιο εύκολο να το λες παρά να το κάνεις.
Ο ερευνητής δημοσιογράφος Αλεξάντερ Φάντα (Alexander Fanta) από το Follow the Money άρχισε να υποβάλλει αιτήματα FOI σε διάφορους ευρωπαϊκούς θεσμούς, όταν μετακόμισε στις Βρυξέλλες το 2018, για να καλύψει θέματα τεχνολογίας.
«Συνειδητοποίησα ότι σε ορισμένες χώρες ήταν πολύ εύκολο», είπε ο Φάντα στο iMEdD, μιλώντας μέσω βιντεοκλήσης. «Στη Σουηδία, θα είχες ως εκ θαύματος πολύ μεγαλύτερη πρόσβαση [στην πληροφορία] και [θα λάμβανες] τόσα περισσότερα έγγραφα στα οποία δεν θα είχε προηγηθεί αφαίρεση ονομάτων. Τελικά, θα μάθαινες ποιος συμμετείχε στις συνεδριάσεις της ΕΕ. Και θα τους έστελνες απλώς ένα e-mail λέγοντας: “Παρακαλώ, παρέχετε μου αυτό το έγγραφο στα αγγλικά”. Σε άλλες χώρες, όμως, θα έπρεπε να γνωρίζεις λίγο το τοπικό πλαίσιο και να χρησιμοποιήσεις το Google Translate και να υποβάλεις μια αίτηση».
Το 2025, στο συνέδριο Dataharvest, που διοργανώνει ετησίως το Arena for Journalism in Europe, μια ομάδα δυσαρεστημένων ερευνητών δημοσιογράφων συναντήθηκε. Οι ίδιοι μοιράστηκαν τις εμπειρίες τους και αποφάσισαν να τις οργανώσουν σε έναν έντυπο οδηγό, για να βοηθήσουν άλλους δημοσιογράφους.
Το αποτέλεσμα –ένα πρότζεκτ σε εξέλιξη που μπορεί ακόμη να επικαιροποιηθεί και να διορθωθεί όπως επισημαίνει ο Φάντα–, είναι ένας οδηγός ανά χώρα, τον οποίο εξέδωσε το Arena, υπό την επιμέλεια της διευθύντριας του Dataharvest, Γέλενα Πρέτοριτζ (Jelena Prtorić). Ο οδηγός περιλαμβάνει χρήσιμα links προς εθνικούς και ευρωπαϊκούς θεσμούς, υποδείγματα αιτημάτων πρόσβασης στην πληροφορία για κάθε χώρα, καθώς και την αντίστοιχη εθνική νομοθεσία.
Το πιο πολύτιμο, ίσως, κομμάτι του οδηγού είναι οι διευθύνσεις ηλεκτρονικού ταχυδρομείου δημοσιογράφων σε κάθε χώρα, καθώς και εμπειρογνωμόνων σε θέματα πρόσβασης στην πληροφορία, οι οποίοι είναι πρόθυμοι να δεχτούν ερωτήματα και να βοηθήσουν.
Ο Φάντα εξηγεί ότι αυτός ήταν ο στόχος: «Ο οδηγός δεν προοριζόταν να είναι απλώς ένα εγχειρίδιο, αλλά και ένα δίκτυο. Το εγχείρημα βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην καλή θέληση και στις δυνατότητες των ανθρώπων που συμμετέχουν, ενώ η πρόσβαση σε αυτήν την άμεση, τοπική γνώση είναι πραγματικά σημαντική».
Η Ελβετία διαθέτει έναν αρκετά καλό νόμο περί ελευθερίας της πληροφόρησης. [Ακόμα και] το ζήτημα της εθνικής ασφάλειας δεν αποτελεί τόσο μεγάλο εμπόδιο όσο σε άλλες χώρες. Από την άλλη, ο ελβετικός νόμος περί ελευθερίας της πληροφόρησης δεν καλύπτει το ελβετικό τραπεζικό σύστημα ή την ρυθμιστική αρχή των αγορών, καθώς οι τράπεζές τους λειτουργούν με δικούς τους κανόνες.
Αλεξάντερ Φάντα, ερευνητής δημοσιογράφος και συγγραφέας του οδηγού
Πάνω από 30 δημοσιογράφοι, νομικοί και επαγγελματίες του κλάδου βοήθησαν τον Φάντα στη σύνταξη του οδηγού. Ο ίδιος αναφέρει ότι οι νόμοι περί πρόσβασης στην πληροφορία μπορούν να αποκαλύψουν πολλά για την πολιτική κουλτούρα μιας χώρας.
«Για παράδειγμα, η Ελβετία διαθέτει έναν αρκετά καλό νόμο περί ελευθερίας της πληροφόρησης. [Ας πούμε,] ενημερώνει τους αιτούντες για το πώς και γιατί αποκλείει την Palantir από τα συστήματά της. Επομένως, [ακόμα και] το ζήτημα της εθνικής ασφάλειας δεν αποτελεί τόσο μεγάλο εμπόδιο στην Ελβετία όσο σε άλλες χώρες», δήλωσε ο Φάντα στο iMEdD. «Από την άλλη, ο ελβετικός νόμος περί ελευθερίας της πληροφόρησης δεν καλύπτει το ελβετικό τραπεζικό σύστημα ή την ρυθμιστική αρχή των αγορών, καθώς οι τράπεζές τους λειτουργούν με δικούς τους κανόνες».
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, τα αιτήματα βάσει του νόμου για την ελευθερία της πληροφόρησης (FOI requests) θεωρούνται συνηθισμένο κομμάτι της δημοσιογραφικής δουλειάς, αλλά στην ηπειρωτική Ευρώπη, όπως αναφέρει ο Φάντα, η διοικητική κουλτούρα μέχρι πρόσφατα χαρακτηριζόταν από μυστικότητα.
«Η Γερμανία θέσπισε νόμο περί πρόσβασης στην πληροφορία μόλις το 2005. Ο νόμος περί πρόσβασης στην πληροφορία του Ηνωμένου Βασιλείου επίσης τέθηκε σε ισχύ το 2005. Η Γαλλία διαθέτει νόμο περί πρόσβασης στην πληροφορία από τη δεκαετία του 1970, αλλά δεν είναι αποτελεσματικός», λέει ο ίδιος. «Υπάρχει μια κουλτούρα μυστικότητας. Είναι πραγματική και αποτελεί πρόβλημα ακόμη και σε εκείνες τις χώρες που διαθέτουν πλέον νόμο περί πρόσβασης στην πληροφορία».
Κατά τη διάρκεια αυτής της έρευνας, ο Φάντα διαπίστωσε μεγάλες διαφορές σε αρκετές χώρες μεταξύ του γράμματος του νόμου και της πραγματικής κατάστασης στο πεδίο. Αναφέρει τη Σερβία ως χαρακτηριστικό παράδειγμα.
«Η Σερβία διαθέτει, θεωρητικά, τον καλύτερο νόμο περί πρόσβασης στην πληροφορία. Όμως, αυτό απλώς δεν ανταποκρίνεται στην πραγματική εμπειρία των Σέρβων δημοσιογράφων, καθώς, όπως λένε, αντιμετωπίζουν μεγάλες δυσκολίες στην επιβολή του νόμου τους σε ανεξάρτητα δικαστήρια. Και αυτό αποτελεί μεγάλο πρόβλημα», σημειώνει ο Φάντα.
Έντεκα συμβουλές για επικεφαλής διασυνοριακών ερευνών
Δημοσιογράφοι με εμπειρία στην αρχισυνταξία διασυνοριακών ερευνών μοιράστηκαν, στο GIJC25, τις εμπειρίες τους για τον τρόπο καταμερισμού της εργασίας, της κατανομής των πόρων και της διαχείρισης του ρεπορτάζ με μέσα που έχουν διαφορετικούς ρυθμούς δημοσίευσης.
Η Ελλάδα είναι ακόμα μια χώρα της οποίας το Σύνταγμα εγγυάται στους πολίτες το δικαίωμα πρόσβασης στην πληροφορία. Ωστόσο, σύμφωνα με τον οδηγό, τα αιτήματα πρόσβασης που υποβάλλονται στην Ελλάδα σπάνια γίνονται δεκτά. Συνήθως, μένουν αναπάντητα ή απορρίπτονται για λόγους εθνικής ασφάλειας, εμπορικών συμφερόντων ή προστασίας προσωπικών δεδομένων.
«Η Ελλάδα αποτελεί ένα από τα πιο σκοτεινά σημεία της Ευρώπης όσον αφορά στην αποτελεσματικότητα των αιτημάτων FOI και αυτό αποτελεί πραγματικό πρόβλημα. και είναι επίσης κάπως λυπηρό», λέει ο Φάντα. «Οι Έλληνες δημοσιογράφοι και, τελικά, οι Έλληνες νομοθέτες θα πρέπει να το σκεφτούν: θέλει πραγματικά η Ελλάδα να κατατάσσεται στις χαμηλότερες θέσεις όσον αφορά στην εμπιστοσύνη στη νομοθεσία για την πρόσβαση στην πληροφορία; Θέλει να βρίσκεται στην ίδια κατηγορία με το Λιχτενστάιν και τη Λευκορωσία, ή θέλει να διαθέτει έναν ισχυρό νομοθετικό πλαίσιο, μεγαλύτερη λογοδοσία προς το κοινό και να βοηθά τους δημοσιογράφους να διεξάγουν ουσιαστικές έρευνες δημοσίου συμφέροντος;»
Η Ελλάδα αποτελεί ένα από τα πιο σκοτεινά σημεία της Ευρώπης όσον αφορά στην αποτελεσματικότητα των αιτημάτων FOI και αυτό αποτελεί πραγματικό πρόβλημα. Τελικά, οι Έλληνες νομοθέτες θα πρέπει να το σκεφτούν: θέλει πραγματικά η Ελλάδα να βρίσκεται στις χαμηλότερες θέσεις όσον αφορά στην νομοθεσία για την πρόσβαση στην πληροφορία; Θέλει να βρίσκεται στην ίδια κατηγορία με το Λιχτενστάιν και τη Λευκορωσία;
Αλεξάντερ Φάντα, ερευνητής δημοσιογράφος και συγγραφέας του οδηγού
Η Πρέτοριτζ ήταν μία από τους πρώτους που δοκίμασαν τον οδηγό. Έχοντας μεγάλη εμπειρία στην υποβολή αιτημάτων πρόσβασης σε πληροφορίες, χρειάστηκε να λάβει πληροφορίες από τις αρχές του Κοσσυφοπεδίου και της Αλβανίας. Λέει ότι, ακόμη και η ίδια, εξεπλάγη από το πόσο εύκολο ήταν, ακολουθώντας τις οδηγίες του εγχειριδίου.
«Είχα την εντύπωση ότι θα είναι πολύ δύσκολο. Όμως, τα άτομα που αναφέρονταν ως πηγές στον οδηγό απάντησαν πολύ γρήγορα, όλα έγιναν σύμφωνα με τη νομοθεσία [για την πρόσβαση στην πληροφορία]. Και μετά μου είπαν: “Μπορούμε πάντα να μιλήσουμε, μπορείς να μου τηλεφωνήσεις”».
Τόσο ο Φάντα όσο και η Πρέτοριτζ τονίζουν ότι ο οδηγός είναι ένα πρότζεκτ σε εξέλιξη και ελπίζουν να λάβουν σχόλια για να τον βελτιώσουν και να τον επικαιροποιήσουν.
Ο Φάντα λέει ότι ελπίδα του είναι ο οδηγός να «ξυπνήσει» το ενδιαφέρον για διασυνοριακά αιτήματα πρόσβασης σε πληροφορίες και να οδηγήσει στο να γίνουν αυτά μια συνήθης πρακτική στην ερευνητική δημοσιογραφία.
«Ο καλύτερος τρόπος για να υπερασπιστεί ένας δημοσιογράφος το δικαίωμα πρόσβασης στην πληροφορία είναι να υποβάλλει ο ίδιος σχετικά αιτήματα. Με αυτόν τον τρόπο, δείχνει στις Αρχές ότι υπάρχει ζήτηση για την παροχή πληροφοριών. Ελπίζω, λοιπόν, ότι έτσι θα ενταθεί η πίεση που ασκούν οι δημοσιογράφοι στις Αρχές, ώστε να τους παρέχουν πράγματι τις πληροφορίες που ζητούν».
O οδηγός «Access Europe: A Journalist’s Guide to Making Cross-Border Freedom of Information Requests», του Aλεξάντερ Φάντα, είναι διαθέσιμος, από το Arena for Journalism in Europe, εδώ.
