To fact-checking απευθύνεται πλέον σε ένα κοινό, που ξεπερνά κατά πολύ τους αναγνώστες που κάποτε τo αναζητούσαν. Ταυτόχρονα, οι οργανισμοί fact-checking σε όλοv τον κόσμο αντιμετωπίζουν περικοπές στον προϋπολογισμό τους, επιθέσεις από πολιτικούς και μια ατέλειωτη ροή ψευδών πληροφοριών στο διαδίκτυο. Σε συνέντευξή του στο iMEdD, ο Λούις Τζέικομπσον από το PolitiFact περιέγραψε μια δημοσιογραφική εξειδίκευση που προσπαθεί να συμβαδίσει με ένα ταχέως μεταβαλλόμενο τοπίο των μέσων ενημέρωσης.
Μετάφραση: Λάμπρος Συναρίδης
Κεντρική εικόνα: Ευγένιος Καλοφωλιάς
KNR: Πώς μια μικροσκοπική αίθουσα σύνταξης από τη Γροιλανδία κάλυψε μια τεράστια είδηση
H διευθύντρια ειδήσεων του δημόσιου ραδιοτηλεοπτικού φορέα της Γροιλανδίας μιλά στο iMEdD, εν μέσω ειδησεογραφικής ησυχίας, για τις καθημερινές προκλήσεις της τοπικής δημοσιογραφίας, ιδίως όταν ο υπόλοιπος πλανήτης περιμένει τα νέα.
Όταν ο Λούις Τζέικομπσον (Louis Jacobson) εντάχθηκε στο δυναμικό του PolitiFact το 2009, το fact-checking, η δημοσιογραφική πρακτική της εξακρίβωσης γεγονότων και της επαλήθευσης πληροφοριών, ήταν ακόμη σχετικά νέο στον αμερικανικό δημοσιογραφικό χώρο. Ο Τζέικομπσον, ο οποίος εργάζεται σήμερα ως επικεφαλής ανταποκριτής, ήταν τότε ο τέταρτος υπάλληλος ενός μη κερδοσκοπικού οργανισμού, που έχει βραβευτεί με βραβείο Pulitzer, και μέρος μιας μικρής αίθουσας σύνταξης που συνέβαλλε στη διαμόρφωση της πρακτικής του fact-checking, η οποία είχε πλέον ξεπεράσει το στάδιο της διόρθωσης δημοσιογραφικών λαθών στον Τύπο και είχε εξελιχθεί σε ένα πιο δημόσιο έργο: την κριτική εξέταση πολιτικών ισχυρισμών.
Δύο δεκαετίες αργότερα, το fact-checking προσελκύει πολύ μεγαλύτερο κοινό παγκοσμίως, ειδικά σε μια εποχή που τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και μυθοπλασίας μπορεί να φαίνονται ασαφή.
Μια νέα έκθεση από το International Fact-Checking Network (IFCN), βασισμένη σε έρευνα 141 οργανισμών fact-checking σε 71 χώρες, διαπίστωσε ότι το 62% από αυτούς αύξησε το κοινό του το 2025. Παρ’ όλα αυτά, μόνο το 22,6% των οργανισμών, δήλωσε ότι θεωρεί τη λειτουργία του βιώσιμη.
Έρευνα IFCN: 62% των οργανισμών fact-checking αύξησε το κοινό του το 2025, αλλά μόνο το 22,6% θεωρεί τη λειτουργία του βιώσιμη
Μιλώντας στο iMEdD μέσω βιντεοκλήσης, ο Τζέικομπσον ανέφερε ότι η αύξηση της ζήτησης για διασταυρωμένες πληροφορίες έρχεται σε μια περίοδο γενικότερης ανησυχίας του κοινού. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν υψηλά επίπεδα δυσαρέσκειας για την κυβέρνηση, «με τη δημοτικότητα του [Προέδρου Ντόναλντ] Τραμπ να βρίσκεται σε ιστορικό χαμηλό. Πολλοί Αμερικανοί ανησυχούν για τους δασμούς, τις τιμές του πετρελαίου και τα δικά τους οικονομικά».
«Το fact-checking τους δίνει κάτι στο οποίο μπορούν να βασιστούν, υπό την προϋπόθεση φυσικά ότι μας εμπιστεύονται. Δεν μας εμπιστεύονται όλοι, αν και ένα μεγάλο μέρος [του κοινού] το κάνει. Απλώς, προσπαθούμε να παρέχουμε κάποια καθοδήγηση, κάποια σαφήνεια», σημείωσε.
Το fact-checking παγκοσμίως
Σύμφωνα με το International Fact-Checking Network (IFCN), μετά από μια περίοδο επέκτασής του το 2024, ο κλάδος του fact-checking κατέγραψε απολύσεις σε πολλούς τομείς πέρυσι. Οι αίθουσες σύνταξης συρρικνώθηκαν και το έργο του fact-checking, ειδικά γύρω από την κάλυψη της κλιματικής αλλαγής και τους ιστορικούς ισχυρισμούς, δέχτηκαν το ισχυρότερο πλήγμα.
Ταυτόχρονα, η συνεργασία μεταξύ των οργανισμών αυξήθηκε το 2025. Η έκθεση του IFCN δείχνει ότι το 94,9% των οργανισμών συνεργάστηκαν με τουλάχιστον ακόμα έναν οργανισμό, ενώ η συνεχής συνεργασία αυξήθηκε από 35,3% σε 58,4%.
Το κοινό στράφηκε ολοένα και περισσότερο σε επεξηγηματικά βίντεο (visual explainers), με το 54% των οργανισμών να χρησιμοποιούν βίντεο μικρής διάρκειας. Οι αίθουσες σύνταξης επέκτειναν, επίσης, την εμβέλειά τους δημοσιεύοντας σε περισσότερες από μία γλώσσες, μια πρακτική που υιοθέτησε το 60,6% των ερωτηθέντων.
Ωστόσο, το κομμάτι που σχετίζεται με την άσκηση πιέσεων ήταν ξεκάθαρο. Περίπου το 20,4% των οργανισμών ανέφερε δικαστικές αγωγές (από 16,4% το προηγούμενο έτος). Σχεδόν το 30% δήλωσε ότι αντιμετώπισε πιέσεις, περιορισμούς ή άλλες μορφές παρεμβάσεων από την κυβέρνηση.
Η προσαρμογή ως μέθοδος επιβίωσης
Το τοπίο του fact-checking στις ΗΠΑ εξακολουθεί να συγκροτείται από μερικούς αναγνωρίσιμους οργανισμούς: το FactCheck.org στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια, τον Γκλέν Κέσλερ της Washington Post, την ομάδα fact-checking των New York Times και το Snopes.com. Συνολικά, όπως σημείωσε ο Τζέικομπσον, αποτελούν έναν δημοσιογραφικό τομέα που έχει μεν εδραιωθεί, αλλά εξακολουθεί να εξελίσσεται γύρω από διαφορετικά μοντέλα επαλήθευσης.
Το PolitiFact, το οποίο ξεκίνησε το 2007 με σκοπό την επαλήθευση των ισχυρισμών κατά τη διάρκεια της προεδρικής εκστρατείας, αύξησε το προσωπικό του το 2009 για να καλύψει το Κογκρέσο και τον Λευκό Οίκο, προσθέτοντας ένα εργαλείο που παρακολουθούσε τις προεκλογικές υποσχέσεις του Προέδρου Ομπάμα. Έκτοτε, ανέφερε ο Τζέικομπσον, η ομάδα έχει μεγαλώσει ακόμη περισσότερο, αν και παραμένει σχετικά μικρή, αποτελούμενη από περίπου 20 έως 25 δημοσιογράφους και συντάκτες.
Η προσαρμοστικότητα, πρόσθεσε, αποτελεί εδώ και καιρό κεντρικό στοιχείο του έργου του οργανισμού.
Η πρόσφατη διακοπή της οκταετούς συνεργασίας της Meta με ανεξάρτητους αμερικανικούς οργανισμούς fact-checking, συμπεριλαμβανομένου του PolitiFact, το οποίο είχε υποστηρίξει τις προσπάθειες για τον εντοπισμό ψευδών πληροφοριών και ψευδών ειδήσεων στις πλατφόρμες του δεν οδήγησε σε μαζικές απολύσεις, ανέφερε ο Τζέικομπσον. Αντίθετα, το προσωπικό [που εργαζόταν σε αυτό το πρότζεκτ] κατευθύνθηκε σε μια νέα ενότητα εστιασμένη στους ισχυρισμούς σχετικά με την υγεία. Παράλληλα, ο οργανισμός διατηρησε τη συνεργασία του με το TikTok.
Το fact-checking δίνει [στους Αμερικανούς] κάτι στο οποίο μπορούν να βασιστούν, υπό την προϋπόθεση φυσικά ότι μας εμπιστεύονται. Δεν μας εμπιστεύονται όλοι, αν και ένα μεγάλο μέρος [του κοινού] το κάνει.
Λούις Τζέικομπσον, επικεφαλής ανταποκριτής, PolitiFact
«Είναι μια καλή στιγμή για εμάς. Υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον για ζητήματα που αφορούν στην υγεία στις ΗΠΑ, λόγω του Ρόμπερτ Κένεντι Τζούνιορ, τις ερωτήσεις για τα εμβόλια και το “Make America Healthy Again” (Κάντε την Αμερική Υγιή Ξανά). Αυτού του είδους η κάλυψη δεν είναι τόσο αυστηρά πολιτική, όσο ήταν τα υπόλοιπα θέματά μας, αλλά είναι πολύ, πολύ στενά συνδεδεμένη με την πολιτική», πρόσθεσε.
Καθώς το κοινό συναντά όλο και περισσότερο πλέον το περιεχόμενο του PolitiFact στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παρά στην ιστοσελίδα του, η συντακτική ομάδα προσάρμοσε τη στρατηγική της.
Ο οργανισμός επεκτάθηκε στο βίντεο, πειραματιζόμενος με διάφορες μορφές περιεχομένου: από σύντομα βίντεο χαμηλού κόστους παραγωγής μέχρι πιο προσεγμένα επεξηγηματικά βίντεο-explainers. «Πιστεύω ότι πιθανότατα πολύ περισσότερος κόσμος μας βλέπει σε αυτές τις πλατφόρμες από ό,τι διαβάζει τα άρθρα μας διαδικτυακά», δήλωσε ο Τζέικομπσον, προσθέτοντας πως η φιλοσοφία του PolitiFact ήταν πάντα να «προσεγγίζει το κοινό εκεί που βρίσκεται».
Καθώς οι ΗΠΑ οδεύουν προς τις ενδιάμεσες εκλογές (midterm elections), ο οργανισμός συνεργάζεται επίσης με τοπικά ειδησεογραφικά μέσα, σε μια προσπάθεια να επεκτείνουν την εμβέλεια της δουλειάς τους και να τη διαδώσουν σε ευρύτερο κοινό.
Τα κινεζικά πλοία «διπλής χρήσης» και η δημοσιογραφική χαρτογράφησή τους
Οι δημοσιογράφοι των Mongabay και CNN πίσω από την πρόσφατη έρευνα για τις κινήσεις του κινεζικού στόλου εξόρυξη βαθέων υδάτων μιλούν για την ιδέα, τη «data-centric» προσέγγιση, τη μεθοδολογία και τα βήματα που ακολούθησαν για μια συνεργατική έρευνα, που διήρκεσε έναν χρόνο και πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του Pulitzer Center.
Από τον ισχυρισμό στην αξιολόγηση
Το 2024, το PolitiFact έφτασε σε ένα ορόσημο: είχε πραγματοποιήσει 1.000 fact-checks των λεγομένων του Ντόναλντ Τραμπ, χρησιμοποιώντας το Truth-O-Meter, ένα σύστημα που αξιολογεί την ακρίβεια των πολιτικών δηλώσεων σε μια κλίμακα από το «Αληθές» έως το «Εντελώς Ψευδές». Το 2026, ο αριθμός αυτός έφτασε τους 1.300, επισήμανε ο Τζέικομπσον.
Το αρχείο των fact-checks ξεκινά από το 2011, όταν ο Τραμπ, γνωστός τότε κυρίως ως επιχειρηματίας ακινήτων και τηλεοπτική προσωπικότητα, βοήθησε στη διάδοση της θεωρίας συνωμοσίας “birther“, η οποία αμφισβητούσε την υπηκοότητα του Μπαράκ Ομπάμα.
Έκτοτε, οι δηλώσεις του συγκαταλέγονται σε εκείνες που ελέγχονται συχνότερα για την ορθότητά τους στην αμερικανική πολιτική. «Ο Τραμπ μιλάει πολύ. Κάνει πολλές δημόσιες εμφανίσεις. Λέει πολλά πράγματα. Δίνεται πολύ μεγαλύτερη προσοχή στα σχόλιά του από ό,τι σε οποιουδήποτε άλλου πολιτικού», σημείωσε ο Τζέικομπσον. Σύμφωνα με το PolitiFact, περίπου τα τρία τέταρτα των ισχυρισμών του Τραμπ που έχουν ελεγχθεί κατατάσσονται σε κατηγορίες όπως «Κυρίως Ψευδές», «Ψευδές» ή «Pants on Fire» (Εντελώς Ψευδές), με μέση βαθμολογία την κατηγορία «Ψευδές» (false), στο σύνολο των 1.000 ελέγχων.
Πίσω από αυτές τις αξιολογήσεις κρύβεται μια σκόπιμα δομημένη διαδικασία. «Μόλις ένα θέμα ερευνηθεί και γραφτεί, ένας πρώτος αρχισυντάκτης το επιμελείται. Αφού εγκριθούν αυτές οι διορθώσεις, ακόμα δύο αρχισυντάκτες το διαβάζουν, και στη συνέχεια και οι τρεις αρχισυντάκτες μαζί με τον συντάκτη ορίζουν μια ώρα, για να συζητήσουν την αξιολόγηση του θέματος», δήλωσε ο Τζέικομπσον. «Ο δημοσιογράφος συμμετέχει ως παρατηρητής, οι τρεις αρχισυντάκτες έχουν δικαίωμα ψήφου, αν και συνήθως καταλήγουν σε ομοφωνία χωρίς να χρειαστεί ψηφοφορία».
Μόλις ένα θέμα ερευνηθεί και γραφτεί, ένας πρώτος αρχισυντάκτης το επιμελείται. Αφού εγκριθούν αυτές οι διορθώσεις, ακόμα δύο αρχισυντάκτες το διαβάζουν, και στη συνέχεια και οι τρεις αρχισυντάκτες, μαζί με τον συντάκτη, ορίζουν μια ώρα, για να συζητήσουν την αξιολόγηση του θέματος.
Λούις Τζέικομπσον, επικεφαλής ανταποκριτής, PolitiFact
«Ο Τραμπ είναι αφιλτράριστος», αναφέρει ο Τζέικομπσον. «Υπάρχει μια έκφραση στα αγγλικά [για αυτό], he shoots from the hip (μιλάει χωρίς να σκέφτεται)» πρόσθεσε, σε αντίθεση με άλλους προέδρους που συνήθως συμβουλεύονται το επιτελείο τους πριν προβούν σε δημόσιες δηλώσεις. «Δεν φαίνεται να τον ενοχλεί το γεγονός ότι επαναλαμβάνει συνεχώς πράγματα, που έχουν διαψευστεί από εμάς και από άλλους. Απλώς συνεχίζει να τα λέει».
Συγκριτικά, ανέφερε ότι ο Μπαράκ Ομπάμα ήταν πολύ προσεκτικός. «Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι όλα [όσα έλεγε] ήταν πάντα ακριβή, καθώς μπορεί να έδινε έμφαση σε ορισμένα πράγματα αποκλείοντας άλλα που ήταν λιγότερο κολακευτικά».
Κατά την αξιολόγηση κάθε δήλωσης, οι δημοσιογράφοι του PolitiFact συνυπολογίζουν μια σειρά παραγόντων, όπως το πως έχουν κριθεί παρόμοιοι ισχυρισμοί στο παρελθόν, την ακρίβεια της γλώσσας που χρησιμοποιήθηκε και το ευρύτερο πλαίσιο — για παράδειγμα, αν η ουσία του ισχυρισμού είναι ακριβής, ακόμη και αν ορισμένες λεπτομέρειες είναι λανθασμένες. «Πιστεύουμε ότι οι δηλώσεις μπορεί να είναι εν μέρει αληθινές και όχι απλώς άσπρο ή μαύρο, γι’ αυτό χρησιμοποιούμε την κλίμακα έξι βαθμών του Truth-O-Meter», πρόσθεσε ο ίδιος.
Το PolitiFact έχει ήδη ενσωματώσει την τεχνητή νοημοσύνη στη ροή εργασιών του, συμπεριλαμβανομένων εργαλείων για απομαγνητοφώνηση και ενός εσωτερικού συστήματος αξιολόγησης των ισχυρισμών.
Ο Τζέικομπσον υπογράμμισε την αυξανόμενη σημασία του μιντιακού γραμματισμού σε ένα περιβάλλον πληροφόρησης, το οποίο καθοδηγείται από την τεχνητή νοημοσύνη. «Πριν από την τεχνητή νοημοσύνη, ο [μιντιακός] γραμματισμός ήταν ήδη απαραίτητος, καθώς απαιτούνται βασικές δεξιότητες έρευνας για να ξεχωρίσει κανείς τις αμφισβητήσιμες αναρτήσεις και πληροφορίες στο διαδίκτυο. Όμως, η τεχνητή νοημοσύνη έχει προσθέσει ένα επιπλέον επίπεδο δυσκολίας σε αυτό», δήλωσε στο iMEdD.
*Στις 5 Μαΐου, ο Λούις Τζέικομπσον συμμετείχε μέσω τηλεδιάσκεψης ως ομιλητής στο συνέδριο «Η Ενημέρωση σε Μετάβαση», που συνδιοργανώθηκε από το Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού και το Παρατηρητήριο Κυβερνητικών Δεσμεύσεων Politikometro.gr και έγινε στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών.
