Μην απατάστε, ένα δωμάτιο δεν είναι ένας χώρος αθώος. Οι άνθρωποι κουβαλούν μαζί τους τις πολιτικές τους πεποιθήσεις, τις προκαταλήψεις, τις βεβαιότητες και τις άμυνές τους. Αλλά σε αυτό το δωμάτιο, κάτι αλλάζει.
Κεντρική εικόνα: Shutterstock
Toυς τελευταίους μήνες, καθώς εργάζομαι για την επιμέλεια του SNF Nostos, πιάνω συχνά τον εαυτό μου να επιστρέφει σε ένα ερώτημα που μοιάζει να έχει προφανή απάντηση – μέχρι, βέβαια, να σταματήσεις για να το σκεφτείς: γιατί, τελικά, συγκεντρώνουμε ανθρώπους σε ένα δωμάτιο;
Είναι προνόμιο, αναμφίβολα, να βοηθάς στη διαμόρφωση μιας δημόσιας συνάντησης που σηματοδοτεί 30 χρόνια προσφοράς του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) και θέτει τον «Άνθρωπο στο Επίκεντρο». Πρόκειται για μια εβδομάδα όπου η επιστήμη, η υγεία, οι τέχνες, ο πολιτισμός, ο αθλητισμός, ο δημόσιος διάλογος, οι παραστάσεις, η δημοσιογραφία και η μουσική ενώνονται κάτω από την ομπρέλα της φιλανθρωπίας, καλούμενα ταυτόχρονα να συνυπάρξουν χωρίς να προσποιούνται ότι μιλούν φυσικά την ίδια γλώσσα. Από τη σκοπιά ενός δημοσιογράφου, αυτό αποτελεί επίσης έναν γρίφο. Είμαστε εκπαιδευμένοι (ή θα έπρεπε να είμαστε) να υποψιαζόμαστε το πλαίσιο, το θέαμα, και καθετί που κινδυνεύει να απαντήσει σε ένα ερώτημα ουσίας με μια απάντηση εντυπωσιασμού.
Ωστόσο, όσο περισσότερο σκέφτομαι τη δημοσιογραφία στο εδώ και τώρα, τόσο περισσότερο αναρωτιέμαι μήπως η ίδια η μορφή (το format) βρίσκεται πιο κοντά από ποτέ στον πυρήνα αυτού του υπαρξιακού ερωτήματος.
Τοπική δημοσιογραφία με αγάπη — και ως αντίδοτο στην αποξένωση
Εάν ο στόχος είναι μια πραγματική, συστημική αλλαγή, τότε η στήριξη μιας τοπικά ριζωμένης, κοινοτικά ενταγμένης δημοσιογραφίας δεν είναι φιλανθρωπία. Είναι κοινή λογική.
Η δημοσιογραφία ήταν πάντα μια πράξη διαμεσολάβησης. Συλλέγουμε, διασταυρώνουμε, επεξεργαζόμαστε, δημοσιεύουμε. Αποφασίζουμε τι έχει σημασία και προσπαθούμε να εξηγήσουμε το γιατί. Όμως, ο χώρος ανάμεσα σε ένα αξιοσημείωτο γεγονός και το κοινό είναι πλέον γεμάτος από δυνάμεις που δεν μεταφέρουν απλώς την πληροφορία· αντίθετα, την παραμορφώνουν, την επιταχύνουν, την εργαλειοποιούν, βγάζουν κέρδος από αυτήν και –το πιο τρομακτικό– φτάνουν ακόμα και να τη μιμούνται.
Σε ένα πρόσφατο συνέδριο, μπροστά σε ένα κοινό γεμάτο φοιτητές δημοσιογραφίας (και τα όνειρά τους), η συνάδελφός μου Κέλλυ Κική το έθεσε ξεκάθαρα: η τεχνητή νοημοσύνη δεν δημιούργησε την κρίση εμπιστοσύνης, τη βρήκε ήδη έτοιμη και στρωμένη. Αν αντιμετωπίζουμε το AI, τις πλατφόρμες και το ψηφιακό «σκουπίδι» (slop) ως την αφετηρία του προβλήματος, απαλλάσσουμε τους εαυτούς μας πολύ εύκολα από τις ευθύνες μας. Το βαθύτερο ζήτημα δεν είναι μόνο ότι το ψέμα ταξιδεύει πιο γρήγορα. Είναι ότι ακόμα και η αλήθεια φτάνει πλέον συχνά εξαντλημένη, αλλοιωμένη και απογυμνωμένη από το πλαίσιο της.
Κάποιος θα ισχυριζόταν ότι, για τους δημοσιογράφους, αυτό είναι κάτι παραπάνω από μια επαγγελματική αναστάτωση. Είναι το έδαφος που υποχωρεί κάτω από τα πόδια μας, για άλλη μια φορά! Ναι, η παραγωγή καλής δημοσιογραφίας παραμένει απαραίτητη. Αλλά τι συμβαίνει όταν ένα διασταυρωμένο γεγονός αντιμετωπίζεται απλώς ως ένα ακόμη κομμάτι «περιεχομένου»; Όταν μια έρευνα εμφανίζεται στην ίδια ροή με την προπαγάνδα, την ψυχαγωγία, τον συνθετικό θόρυβο και την επίδειξη απόλυτης βεβαιότητας κάποιου χρήστη; Όταν ο δημόσιος χώρος δεν είναι απλώς τυχαία κατακερματισμένος, αλλά ρητά σχεδιασμένος ώστε να κάνει τη συλλογική κατανόηση ακόμη πιο δύσκολη;
Δεν έχω μια απάντηση που να με ικανοποιεί. Ίσως γι’ αυτό επιστρέφει διαρκώς το ερώτημα της φυσικής συνάντησης.
Η πρωτοβουλία «Διάλογοι του ΙΣΝ», η οποία θα διαπνέει την εβδομάδα του SNF Nostos μέσα από διαφορετικές μορφές, αποτελεί παράδειγμα αυτού του ενστίκτου: ο δημόσιος λόγος ως μέθοδος και ως πλατφόρμα. Ως τρόπος να δοκιμάζονται οι ιδέες, αλλά και να συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο η διαφωνία, τα ερωτήματα και η προσοχή των πολιτών. Ένα άλλο παράδειγμα είναι η ζωντανή δημοσιογραφία (live Journalism) η οποία, στην καλύτερη εκδοχή της, λειτουργεί προς την ίδια κατεύθυνση. Πριν βγάλουμε βιαστικά συμπεράσματα, όχι, δεν αντικαθιστά το ρεπορτάζ. Φέρνει την ιστορία, τον δημοσιογράφο, τα τεκμήρια και το κοινό σε ένα περιβάλλον όπου η εμπιστοσύνη δεν απαιτείται εκ των προτέρων, αλλά δοκιμάζεται δημόσια.
Μην απατάστε, ένα δωμάτιο δεν είναι ένας χώρος αθώος. Οι άνθρωποι κουβαλούν μαζί τους τις πολιτικές τους πεποιθήσεις, τις προκαταλήψεις, τις βεβαιότητες και τις άμυνές τους. Αλλά σε αυτό το δωμάτιο (με την προϋπόθεση ότι δεν κοιτάς το κινητό σου όσο μιλούν οι άλλοι), κάτι αλλάζει. Δεν μπορείς να υποβαθμίσεις μια διαφωνία σε ένα απλό παράθεμα στα σχόλια μιας ανάρτησης τόσο εύκολα. Αναγκάζεσαι να μοιραστείς το ίδιο πλαίσιο και, εξίσου σημαντικό, να ακούσεις με την ίδια ταχύτητα. Να δοκιμάσεις αυτά που σκέφτεσαι απέναντι σε αυτά που πραγματικά λέγονται. Και να μη χρειάζεται να μισοκλείνεις τα μάτια για να ξεχωρίσεις ένα AI βίντεο από έναν αληθινό άνθρωπο. Υπάρχουν άλλες αισθήσεις που ενεργοποιούνται και, ευτυχώς, η φυσική παρουσία της τεχνητής νοημοσύνης θα αργήσει ακόμα να μπερδευτεί με την ανθρώπινη.
Και κάτι τελευταίο – το αίσθημα της κυριότητας πάνω στη δική σου αντίληψη για τα πράγματα έχει τελείως διαφορετικό βάρος όταν πρέπει να σηκωθείς, να ντυθείς και να δώσεις το «παρών», σε σύγκριση με το να σκρολάρεις μανιωδώς στις κακές ειδήσεις (doom-scrolling) μέχρι να εξαντληθεί η μπαταρία σου ή η ντοπαμίνη σου.
Δεν ισχυρίζομαι ότι αυτό είναι η λύση· ίσως είναι απλώς μια προϋπόθεση. Όμως, χωρίς μέρη όπου οι άνθρωποι μπορούν ακόμα να συναντιούνται, να ακούν, να διαφωνούν και να βλέπουν έστω και για λίγο τον κόσμο από την ίδια οπτική γωνία, δεν είμαι σίγουρος πώς η δημοσιογραφία –ή η δημόσια ζωή, για την ακρίβεια– θα μπορεί να συνεχίσει να θέτει τα ερωτήματά της.
