Θεματα

Το μεγάλο ψάρι τρώει… ψαροτροφή: Ένα εργαλείο για να ερευνήσετε τη βιομηχανία της ιχθυοκαλλιέργειας

Οι δημοσιογράφοι του Outlaw Ocean Project ερεύνησαν την αλυσίδα παραγωγής της ιχθυοκαλλιέργειας και την αποτύπωσαν σε μια διαδικτυακή, ανοιχτή πλατφόρμα, με σκοπό να βοηθήσουν δημοσιογράφους και άλλους ερευνητές να βάλουν στο μικροσκόπιο μια ανεξερεύνητη βιομηχανία. 

Κεντρική εικόνα: Ένας εργάτης ρίχνει ιχθυάλευρο σε ιχθυοκλωβούς σε ένα ιχθυοτροφείο στην Ταϊλάνδη, το 2021. Περισσότερα από τα μισά θαλασσινά που καταναλώνονται παγκοσμίως προέρχονται από ιχθυοτροφεία. Φωτογραφία: Mako Kurokawa. Ευγενική παραχώρηση: Oultaw Ocean Project

Στις αρχές του Οκτωβρίου 2026, στον διεθνή Τύπο αρχίζουν να εμφανίζονται δημοσιεύματα μιας συγκεκριμένης θεματολογίας. Μέσα ενημέρωσης ανά τον κόσμο δημοσιεύουν άρθρα και ανοίγουν έναν διάλογο για τις ιχθυοκαλλιέργειες στις χώρες τους και για την τροφή των ψαριών που καταλήγουν στο πιάτο μας. 

Αυτό το ξαφνικό ενδιαφέρον δεν είναι τυχαίο αλλά το αποτέλεσμα πενταετούς έρευνας που συντονίστηκε από το Outlaw Ocean Project, έναν μη κερδοσκοπικό δημοσιογραφικό οργανισμό, με ιδρυτή και διευθυντή τον ερευνητή δημοσιογράφο Ίαν Ουρμπίνα (Ian Urbina) που ασχολείται με τα εγκλήματα τα οποία διαπράττονται στη θάλασσα. Τα ευρήματα της έρευνας Food for Feed, που προέκυψαν από επιτόπιο ρεπορτάζ με έξι αποστολές στο πεδίο και ανάλυση δεδομένων δεκάδων χιλιάδων εγγράφων, οργανώθηκαν σε ένα λεπτομερές εργαλείο/ διαδικτυακό περιβάλλον με το όνομα Bait to Plate στο οποίο δημοσιογράφοι, ερευνητές και ενδιαφερόμενοι πολίτες μπορούν να ξετυλίξουν το κουβάρι της βιομηχανίας θαλασσινών. 

Στην ανοιχτή θάλασσα 

Το 2015, ο Ουρμπίνα ολοκλήρωσε το πρώτο μέρος της πολυμεσικής έρευνάς του για τα εγκλήματα που γίνονται στα διεθνή ύδατα με τίτλο «The Outlaw Ocean». Η έρευνα αποκάλυψε παρανομίες όπως το λαθρεμπόριο όπλων, η παράνομη αλιεία, η απόρριψη αποβλήτων και η εμπορία ανθρώπων εντός αλιευτικών σκαφών.  

Η Σούζαν Ράιαν (Susan Ryan), Υπεύθυνη Λειτουργιών και Ερευνών στο Outlaw Ocean Project, το newsroom που σχηματίστηκε έπειτα από την επιτυχία της αρχικής έρευνας, αναφέρει στο iMEdD πως, στη διάρκεια της έρευνας του Ουρμπίνα, οι ιχθυοκαλλιέργειες και η τροφή για ψάρια ήταν θέματα που εμφανίζονταν επανειλημμένα. «Στην αρχή, ήταν αρκετά δύσκολο να το μετατρέψουμε σε θέμα, γιατί το να περιγράψουμε απλώς τι είναι [η αλυσίδα παραγωγής θαλασσινών] δεν αποτελεί είδηση. […] Ο Ίαν πρότεινε να εξετάσουμε το θέμα σε βάθος και, έτσι, καταλήξαμε σε ένα αρκετά τεράστιο έργο. Στόχος ήταν να εξετάσουμε όλους τους κρίκους της αλυσίδας, από τα άγρια ψάρια που γίνονται πρώτη ύλη για το ιχθυάλευρο, μέχρι το πως γίνονται τροφή για άλλα ψάρια στις ιχθυοκαλλιέργειες, και τέλος πώς το ψάρι αυτό φτάνει στο πιάτο του καταναλωτή». 

Γυναίκες που επεξεργάζονται ψάρια ξεδιαλέγουν καπνιστά ψάρια στο Μπαρνί, προάστιο του Ντακάρ. Την τελευταία δεκαετία, οι ξένες επενδύσεις έχουν τροφοδοτήσει την ανάπτυξη της βιομηχανίας ιχθυάλευρου της Σενεγάλης, εκτρέποντας τα αλιεύματα από τις τοπικές αγορές. Φωτογραφία: Clément Tardif/Greenpeace. Ευγενική παραχώρηση: Oultaw Ocean Project

Η πλατφόρμα Bait to Plate 

Η πλατφόρμα που έφτιαξαν οι δημοσιογράφοι του Outlaw Ocean Project λειτουργεί ως αποθετήριο πληροφοριών: ακολουθώντας τα διαφορετικά στάδια της ιχθυοκαλλιέργειας, παρουσιάζει στοιχεία για ολόκληρη την αλυσίδα παραγωγής, από τις μονάδες εκτροφής και τα αλιευτικά σκάφη μέχρι τις επωνυμίες προϊόντων στα σουπερμάρκετ. Η Σούζαν θεωρεί σημαντικό οι χρήστες να μπορούν να βρουν τις συνδέσεις μεταξύ όλων αυτών των πληροφοριών, ώστε να βοηθηθούν στις έρευνές τους.  

Οι διαθέσιμες πληροφορίες διακρίνονται σε διαφορετικά μέρη της έρευνας αυτής της βιομηχανίας και αφορούν:  

  • Πλοία 
  • Μονάδες παραγωγής 
  • Επεξεργαστές  
  • Ιχθυαλευροποιεία 
  • Ιχθυοκαλλιέργειες 
  • Εισαγωγείς 
  • Λιανοπωλητές 
  • Γραφεία ναυτολόγησης 

Όλα τα στοιχεία είναι οργανωμένα σε μια διαδραστική βάση δεδομένων της οποίας οι στήλες περιλαμβάνουν:  

  • το όνομα της κάθε οντότητας (Name) 
  • τις παραβιάσεις ή τις ανησυχίες που μπορεί να το συνοδεύουν (Crimes & Concerns) 
  • τη χώρα λειτουργίας της εκάστοτε οντότητας (Country/Flag). Μάλιστα, στις περιπτώσεις των Μονάδων Παραγωγής, Ιχθυαλευροποιείων και Ιχθυοκαλλιεργειών, τα δεδομένα τοποθετούνται και σε διαδραστικό χάρτη με την ακριβή τοποθεσία τους.
  • τις πιστοποιήσεις που έχουν λάβει (Certifications)   
  • με πόσα άλλα αντικείμενα έρευνας συνδέεται το καθένα (Supply Chain)  

Σε αυτό το σημείο, ο Όστιν Μπρας (Austin Brush), Υπεύθυνος Τεκμηρίωσης και Έρευνας στο Outlaw Ocean Project, προτείνει οι δημοσιογράφοι να επικεντρωθούν είτε σε ένα μέρος της αλυσίδας παραγωγής και να ελέγξουν τη δραστηριότητά του (π.χ. ποιες είναι οι συχνότερες παραβιάσεις που διαπράττουν τα περουβιανά πλοία;) είτε σε μία οντότητα/εταιρεία (π.χ. πώς συνδέεται η επιχείρηση λιανικού εμπορίου από την οποία αγοράζω γαρίδες με κάποια από τα ευρύτερα προβλήματα που έχουν εντοπιστεί στον κλάδο του ιχθυαλεύρου;). 

Υδατοκαλλιέργεια σολομού και σκουμπριού στα φιορδ της Χιλής, νότια του Κάστρο. Πηγή φωτογραφίας: Gordon Leggett / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. Ευγενική παραχώρηση: Oultaw Ocean Project

Ακόμα ένα μέρος της πλατφόρμας είναι το «Rhetoric to Reality», το οποίο λειτουργεί για 47 χώρες και συγκρίνει τους διαφημιστικός ισχυρισμούς των εταιρειών εντός αυτών με παραβιάσεις και ανησυχίες που εντοπίζονται στα στοιχεία της πλατφόρμας Bait To Plate «είτε εις βάρος της ίδιας της εταιρείας είτε εις βάρος μιας άλλης οντότητας στην αλυσίδα εφοδιασμού της». Κάθε σύγκριση παρουσιάζει τις ομάδες παραβιάσεων για τις οποίες κατηγορείται η εταιρεία, τον αριθμό των ισχυρισμών οι οποίοι καταρρίπτονται από την πλατφόρμα, και πόσα στάδια απέχει η εταιρεία-οντότητα από το πρόβλημα. 

Τέλος, για την ευκολότερη χρήση και εύρεση πληροφοριών, η πλατφόρμα περιλαμβάνει chatbot, εν ονόματι Β2P Bot, το οποίο είναι εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης –τροφοδοτείται αποκλειστικά με τα στοιχεία που εμπεριέχονται στην έρευνα και δεν μπορεί να αποκλίνει από τις πληροφορίες της ιστοσελίδας. «Έχουμε δημιουργήσει δικλίδες ασφαλείας, ώστε να απαντά μόνο σε ερωτήσεις που καλύπτονται ρητά από την υποκείμενη τεκμηρίωση, τα στοιχεία και τα δεδομένα που παρουσιάζονται στην ιστοσελίδα» αναφέρει ο Μπρας. Συμπληρώνει πως «ως κάτοχοι των δεδομένων, δεν έχουμε πάντα τη δυνατότητα να απαντάμε συνεχώς σε ερωτήσεις ή να καθοδηγούμε τους χρήστες. Θέλαμε, λοιπόν, να τους δώσουμε αυτήν την ελευθερία, χωρίς να χρειάζεται να επικοινωνούν μαζί μας για κάθε απορία».  

Η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιήθηκε, επίσης, κατά την έρευνα: στην ανάλυση μεγάλων όγκων δεδομένων, στον καθαρισμό τους και τη δομή τους. Χρησιμοποιήθηκε, επίσης, για να βρεθούν διαδικτυακά δημοσιεύματα και βάσεις δεδομένων που μπορεί να αφορούσαν την έρευνα, ώστε να αυξηθούν οι πηγές  –πάντα, ωστόσο, υπό την παρακολούθηση των δημοσιογράφων. 

Στιγμιότυπο οθόνης από την πλατφόρμα Bait to Plate.

Σε μια θάλασσα δεδομένων 

Οι ερευνητές δημοσιογράφοι του Outlaw Ocean Project αναζήτησαν και χρησιμοποίησαν, από το 2020 έως και σήμερα, πολλαπλές πηγές δεδομένων για να χτίσουν την πλατφόρμα. Τα στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν, σύμφωνα με τον Μπρας ήταν τα εξής:   

  • δεδομένα εισαγωγών σε επίπεδο φορτωτικής (bill of lading), συγκεντρωμένα από διάφορες υπηρεσίες όπως τελωνειακές πηγές 
  • δεδομένα από διάφορες υπηρεσίες ανοιχτής ή ιδιόκτητης πρόσβασης, για την ανάλυση σε επίπεδο μεμονωμένης εταιρείας   
  • επίσημα κυβερνητικά δεδομένα, όπως μακροοικονομικά στοιχεία εμπορίου μεταξύ χωρών, κυβερνητικές εκθέσεις, έρευνες για συγκεκριμένους κλάδους, μελέτες περίπτωσης και νομικές υποθέσεις  
  • ανοιχτές πηγές όπως δημοσιεύματα και εκθέσεις από ΜΚΟ   
  • επίσημοι φορείς διαχείρισης της αλιείας και φορείς πιστοποίησης που δημοσιεύουν εκθέσεις για τη βιωσιμότητα των ιχθυαποθεμάτων. Τα δεδομένα αυτά αναλύθηκαν σε συνεργασία με ακαδημαϊκούς και ειδικούς του χώρου.  
Ψαράδες ανασύρουν στη βάρκα ένα δίχτυ γρι-γρι γεμάτο ψάρια, στα ανοιχτά του Καφουντίν, στην περιοχή Καζαμάνς της Σενεγάλης. Φωτογραφία: Clement Tardif/Greenpeace. Ευγενική παραχώρηση: Oultaw Ocean Project

Πολλά από τα στοιχεία δεν βρέθηκαν μόνο στα κυβερνητικά έγγραφα και στις εταιρικές εκθέσεις. Η Ράιαν είπε στο iMEdD: «Είναι πολύ σημαντικό να βρεθείς πράγματι στο πεδίο. Εκεί, ακούς συχνά την [πραγματική] κατάσταση και τις συνθήκες εργασίας, στοιχεία που μπορεί να μη βρεις καταγεγραμμένα. Όταν ξέρεις, όμως, ότι υπάρχουν μπορούν να σε βοηθήσουν να βρεις περισσότερες αποδείξεις και υποστηρικτικό υλικό κάπου αλλού». Η Ράιαν υπογραμμίζει πως είναι σημαντικό οι πληροφορίες που προέρχονται από το ρεπορτάζ να διασταυρώνονται με έγγραφα. Τα έγγραφα μπορεί να σου δείξουν την πραγματική διάσταση που έχει ένα πρόβλημα και να μην αντιμετωπιστεί ως μία μεμονωμένη περίπτωση.  

Συνεργασίες και δημοσιεύματα 

Η Ράιαν παραδέχθηκε, γελώντας, πως αν ήξεραν πόση δουλειά θα είχε το έργο στα τελικά στάδια, θα ζητούσαν εξωτερική βοήθεια από την αρχή. Το μεγαλύτερο μέρος του ρεπορτάζ έγινε από ομάδα 12 ατόμων εντός του Outlaw Ocean Project και, αν και ο καθένας έχει συγκεκριμένο ρόλο εντός του newsroom, όλοι πήραν μέρος σε διαφορετικά μέρη της έρευνας. Όταν όλες οι πληροφορίες είχαν συγκεντρωθεί, η ομάδα στράφηκε σε επιπλέον δημοσιογράφους και άλλες αίθουσες σύνταξης, ώστε να ελέγξουν όσα στοιχεία είχαν συλλέξει και να συμπληρώσουν πιθανά κενά.  

Όλα τα έργα του Outlaw Ocean Project δίνουν ιδιαίτερη βάση στο τελικό παραδοτέο και εκεί είναι που η συνεργασία επεκτάθηκε ακόμη περισσότερο. Στην πλατφόρμα, εκτός του εργαλείου που δημιουργήθηκε, περιλαμβάνονται ξεχωριστά ρεπορτάζ που πραγματοποίησαν οι δημοσιογράφοι τόσο του Project όσο και εξωτερικοί συνεργάτες, για 20 χώρες στις οποίες υπήρξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον ως προς τις παρανομίες που σημειώθηκαν στην περίοδο της έρευνας.  

Για τους δύο δημοσιογράφους του Outlaw Ocean Project, αυτό που στο τέλος έμεινε ήταν η σημασία αυτής της ιστορίας: «Για μένα, λέει η Ράιαν, το πιο εντυπωσιακό είναι ότι το ένα πέμπτο της θαλάσσιας ζωής που αλιεύεται σήμερα μετατρέπεται σε τροφή, για να ταΐσει κάτι άλλο. Δεν ήταν δικό μου εύρημα, αλλά προέρχεται από το όλο πρότζεκτ, αυτό ήταν που βρήκα πραγματικά εκπληκτικό».

«Ως ποιο βαθμό σκεφτόμαστε ή δεν σκεφτόμαστε τι τρώει αυτό που τρώμε;», διερωτάται ο Μπρας και συμπληρώνει: «Δεν αρκεί πια να σκεφτόμαστε τα θαλασσινά ή το [κάθε] είδος φαγητού που έχουμε στο πιάτο μας: πρέπει να λάβουμε υπόψη και ό,τι άλλο φέρουν μαζί τους». 

Βρείτε το άρθρο του Ίαν Ουρμπίνα για την πλατφόρμα Bait to Plate εδώ. Βρείτε τη μεθοδολογία του έργου εδώ.

Creative Commons license logo